قلعه فلک الافلاک، شاهکار بینظیر معماری ایرانی، بر بلندای تپهای مشرف به شهر خرمآباد جا خوش کرده و همچون نگینی درخشان بر تارک تاریخ ایران و لرستان میدرخشد. این دژ تاریخی که قدمتش به دوران ساسانی میرسد، قرنها نماد اقتدار، شکوه و پایداری مردم این دیار بوده است. قلعه فلک الافلاک با هشت برج استوار و دیوارهایی از جنس سنگ و آجر، گویی روایتگر هزاران سال تاریخ، فرهنگ و تمدن مردم لر است. موقعیت جغرافیایی خاص، چشمانداز بینظیر و معماری منحصربهفرد، این قلعه را به یکی از جذابترین جاذبههای گردشگری غرب ایران تبدیل کرده است.
موقعیت جغرافیایی قلعه فلک الافلاک
موقعیت جغرافیایی قلعه فلک الافلاکقلعه فلک الافلاک یکی از معروف ترین قلعه های ایران است که بر فراز تپهای در مرکز شهر خرمآباد جای گرفته و از هر سو چشماندازی تماشایی به این شهر زیبا دارد. موقعیت مکانی منحصربهفرد آن، سبب شده تا قلعه همچون نگینی در دل جلگه لرستان بدرخشد. این منطقه توسط دو رشتهکوه که از شمال به غرب و از جنوب به شرق امتداد دارند، احاطه شده و به عنوان سپری طبیعی از قلعه محافظت میکنند. این بنای تاریخی در خیابان امامخمینی خرمآباد واقع شده است؛ خیابانی که بهدلیل نزدیکیاش به قلعه، در میان مردم با نام خیابان ۱۲ برجی نیز شناخته میشود.
نگاهی گذرا به تاریخچه قلعه فلک الافلاک
نگاهی گذرا به تاریخچه قلعه فلک الافلاکقلعه فلک الافلاک، یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران، قدمت آن به دوران ساسانیان بازمیگردد. این دژ مستحکم در ابتدا بهعنوان زندانی برای اسیران رومی به کار میرفت و در قرن چهارم هجری به مقر حکومتی تبدیل شد. پس از آن قلعه به خزانهداری حاکم لرستان اختصاص یافت و بهدلیل معماری منحصربهفردش، در شمار شاهکارهای مهندسی و معماری جهان قرار گرفت. پلان آن به شکل هشتضلعی نامنظم بوده و بلندترین دیوارش به ۳۳ متر میرسد.
این بنا در دوره قاجار بازسازی شد و در دوران پهلوی، کاربردی نظامی و سیاسی پیدا کرد. این قلعه در سال ۱۳۴۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و به موزهای ارزشمند تبدیل شد. در سالهای اخیر نیز مرمتهای گستردهای در بخشهای داخلی و بیرونی آن انجام شده و مجموعههایی چون: موزه باستانشناسی، مردمشناسی، آزمایشگاه مرمت اشیا و چایخانه سنتی در آن راهاندازی شده است. این قلعه در طول تاریخ با نامهایی مانند دژ شاپورخواست، قلعه خرمآباد، کاخ اتابکان و دوازدهبرجی شناخته میشد، اما از دوران قاجار به بعد نام فلکالافلاک را به خود گرفت.
معماری قلعه فلک الافلاک
معماری قلعه فلک الافلاکقلعه فلک الافلاک با معماری عالی خود، در میان قلعههای ایران جایگاه ویژهای دارد. این بنای باشکوه با استفاده از مصالحی چون: سنگ، آجر، ملات گچ و آهک ساخته شده که استحکام بالایی در برابر زلزله و شرایط محیطی دارند. ساختار قلعه شامل هشت برج قدرتمند و دو حیاط مرکزی است که فضاهای داخلی و اتاقها بهصورت متقارن پیرامون آنها شکل گرفتهاند. از ویژگیهای چشمگیر معماری این دژ میتوان به آبانبارهای زیرزمینی، مسیرهای مخفی برای مواقع اضطراری و سیستم تهویه طبیعی که هوای فضاهای داخلی را تازه نگه میدارد، اشاره کرد.
وجه تسمیه قلعه فلک الافلاک
درباره نامگذاری قلعه فلک الافلاک منابع قطعی و دقیقی وجود ندارد و بیشتر روایتها در حد گمانهزنی هستند تا استناد تاریخی. یکی از روایتها مربوط به معینالسلطنه، سفرنامهنویس دوره قاجار است که در نوشتههایش اشاره میکند دلیل این نامگذاری، وجود برجی بلندتر از سایر برجها در قلعه بوده که به آسمان نزدیکتر دیده میشده است. برخی دیگر نیز معتقدند که نام قلعه فلک الافلاک از ۱۲ برج قلعه برگرفته شده و اشارهای به ۱۲ برج فلکی دارد، به همین دلیل آن را آسمان آسمانها یا فلکالافلاک نامیدهاند.
این قلعه در طول تاریخ نامهای متعددی داشته است؛ از جمله دژ شاپورخواست، سابرخواست، قلعه خرمآباد، قلعه دوازدهبرجی و کاخ اتابکان. هر یک از این نامها برگرفته از دورهای خاص یا ویژگی تاریخی آن زمان است. به عنوان نمونه، «دژ شاپورخواست» نام شهری در دوره ساسانی بود که بعدها بهدلیل حمله مغول ویران شد و با ساخت شهر جدید، نام قلعه نیز به قلعه خرمآباد تغییر یافت.
معرفی بخشهای مختلف قلعه فلک الافلاک
معرفی بخشهای مختلف قلعه فلک الافلاکقلعه فلک الافلاک با وسعتی حدود ۵۳۰۰ متر مربع، مجموعهای از فضاهای تاریخی نظیر برج، تالار، اتاق، حیاط، دروازه و حمام را در خود جای دادهاست. در ادامه با مهمترین بخشهای این قلعه بیشتر آشنا میشویم:
اتاقهای نگهبانی
در ورودی قلعه، اتاقهایی برای نگهبانان ساخته شده که نقش کنترل رفتوآمد و تأمین امنیت را برعهده داشتهاند.
برجها
از جذابترین بخشهای قلعه، برجهای آن هستند که در گذشته ۱۲ عدد بوده اما امروزه تنها ۸ برج از آنها باقیمانده است. این برجها هویت بصری و دفاعی قلعه را شکل میدهند و بهطور دورهای مورد مرمت قرار میگیرند.
دالان ورودی
ورودی قلعه در بخش شمالی بدنه برج جنوبغربی قرار دارد. دالانی با طاقنماها و ستونهای آجری گردشگران را به فضای داخلی و حیاط اول هدایت میکند.
حیاط اول قلعه
پس از عبور از ورودی، به فضای هشتیمانندی وارد میشوید که به حیاط اول راه دارد. چهار برج در اطراف این حیاط مستقر هستند. دو برج در شمال و شمالغرب و دو برج دیگر در جنوب و جنوبغرب که هر کدام سخنان بسیاری برای گفتن دارند.
چاه اسرارآمیز
یکی از بخشهای پررمز و راز قلعه فلک الافلاک چاهی است که در شمال حیاط اول قرار دارد. در سال ۱۳۹۶، با همکاری شرکت آب و اداره میراث فرهنگی لرستان، بررسیهایی انجام شد که نشان داد این چاه با عمق حدود ۴۰ متر، به صورت دستی در دل سنگ حفر شدهاست تا آب قلعه را تأمین کند. این چاه در زمان جنگ و محاصرهها نقش حیاتی داشته و بهگفته کارشناسان، آب آن از طریق بارندگی یا چشمهای به نام گلستان که در زیر قلعه جریان داشته، تأمین میشده است.
آدرس قلعه فلک الافلاک
آدرس قلعه فلک الافلاک این بنای تاریخی و زیبا در مرکز شهر خرمآباد استان لرستان قرار گرفته است.
آدرس این بنای تاریخی بدین شرح است: قلعه فلک الافلاک در استان لرستان، شهر خرم آباد، خیابان امام خمینی (ره)، خیابان دوازده برجی قرار گرفته است.
ساعات بازدید از قلعه
قلعه فلک الافلاک همهروزه از ساعت ۹ صبح تا ۸ شب بهصورت پیوسته پذیرای بازدیدکنندگان است. توجه داشته باشید که در ایام تعطیلات رسمی مانند: مناسبتهای مذهبی و شهادت ائمه این مجموعه تعطیل بوده و امکان بازدید وجود ندارد. برای ورود و بازدید از قلعه، نیاز به تهیه بلیط ورودی است.
سخن پایانی
قلعه فلک الافلاک، با قدمتی کهن و شکوهی بینظیر، نمادی از تاریخ، فرهنگ و مقاومت مردم لرستان است. این دژ مستحکم که بر فراز تپهای مشرف به شهر خرمآباد قرار گرفته، نه تنها یادگاری از معماری نظامی دوران ساسانی و اسلامی بهشمار میرود، بلکه راوی قرنها دگرگونی، حوادث تاریخی منطقه است. امروزه فلکالافلاک، فراتر از یک بنای تاریخی، به گنجینهای ارزشمند برای شناخت هویت ایرانی و لرستانی بدل شده است. حفظ و پاسداشت این میراث ارزشمند وظیفه همگان است تا آیندگان نیز بتوانند عظمت آن را از نزدیک لمس کنند و از دل دیوارهای پر رمز و راز آن، به گذشتهای پر افتخار پی ببرند.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه