قلعه فورگ، نگینی پنهان در دل کوهستانهای بیرجند، یکی از باشکوهترین آثار تاریخی استان خراسان جنوبی است که قدمت آن به دوران افشاریه بازمیگردد. این قلعه خشتی و سنگی، نه تنها یادگاری از شکوه حکومتهای گذشته است، بلکه نمادی از هنر معماری و قدرت نظامی ایرانیان در قرون گذشته به شمار میآید. فورگ زمانی مقر فرمانروایان محلی بوده و بهعنوان پناهگاهی امن در برابر دشمنان به شمار میرفته، امروز قلعه با دیوارهای بلند، برجهای دیدهبانی و چشمانداز خیرهکننده، گردشگران را به دنیایی از تاریخ، افسانه و زیبایی طبیعی دعوت میکند. در ادامه این نوشته با ما همراه باشید تا با هم به بررسی زیباییهای این قلعه تاریخی بپردازیم.
معرفی قلعه فورگ
معرفی قلعه فورگدر روستایی به همین نام و در ۱۱ کیلومتری شهر اسدیه، مرکز شهرستان درمیان، واقع شده است. این قلعه تاریخی یکی از آثار برجایمانده از دوران افشاریه بهشمار میرود که تا دوره قاجار نیز مورد استفاده قرار داشته و همین استمرار کاربرد، بر اهمیت آن افزوده است. در میان قلعه های ایران قلعه فورگ از جمله قلعههای نظامی و حکومتی محسوب میشد که در زمان خود محل زندگی و فرمانروایی حاکم منطقه و خانوادههایشان بود.
با این حال، قدمت سکونت در این قلعه از آنچه در منابع تاریخی آمده بیشتر است چرا که در کاوشهای باستانشناسی، سفالهایی متعلق به دوران سلجوقی و تیموری در این محل کشف شده است. این یافتهها نشان از پیشینه تاریخی عمیقتر قلعه فورگ دارد و آن را به یکی از آثار ارزشمند شرق کشور تبدیل کرده است.
قلعه فورگ میراثی از دوران افشاریه تا قاجار
قلعه فورگ میراثی از دوران افشاریه تا قاجارقلعه فورگ به دستور نادرشاه افشار و به همت حاکم وقت منطقه، میرزا بقا خان، در سال ۱۱۲۵ هجری شمسی ساخته شد. ساخت این دژ مستحکم در دورهای ادامه یافت و نهایتا توسط پسر او میرزا رفیع خان، به پایان رسید. قلعه تا دوران قاجار کاربری نظامی و حکومتی داشت، اما در پی طغیان حاکم وقت و تسخیر آن در دوره قاجار، تخریب شد و قسمتهایی از آن از بین رفت.
کتیبهای بر روی سطح ساروجی یکی از آبانبارهای قلعه یافت شده که بر آن نوشته شده است: «عمل ابوسعید جز یکی سنه ۱۲۱۷ این نوشته گواهی بر انجام مرمت یا تغییراتی در بنای قلعه در اوایل دوران قاجار است. شواهد تاریخی نیز نشان میدهد که قلعه فورگ در دورهای از زمان در اختیار اسماعیلیان قرار داشته و پس از قلعه الموت، یکی از پایگاههای مهم آنها بهشمار میآمد.
نام روستای فورگ و قلعه تاریخی آن در چندین سفرنامه قرون اخیر نیز آمده است. از جمله قلعههای تاریخی فورگ میتوان به سفرنامه دکتر فوربز در سال ۱۸۱۴ میلادی و همچنین فریر، خانیک و بُلو در سال ۱۳۱۲ هجری قمری و نویسنده کتاب عینالوقایع اشاره کرد. در این منابع فوق توصیفهایی از موقعیت جغرافیایی و ساختار قلعه به طور کامل و دقیق ارائه شده است.
همچنین مؤلف عینالوقایع که درسال ۱۳۱۲ هجری قمری از قلعه بازدید کرده، درباره آن چنین نوشته است: قلعه فورگ بر روی کوهی ساخته شده و دیوارها و برجهای آن با آجر پخته و سنگچینهای مستحکم بنا شدهاند. در اطراف قلعه دو شیر حجاریشده قرار داشته و در کنار آن دو خاکریز با قطر پنج ذرع ( به معنای متر) به چشم میخورد.
این توصیفها، عظمت و اهمیت قلعه فورگ را در بستر تاریخ شرق ایران بهخوبی نمایان میسازند.
معماری قلعه فورگ بیرجند
معماری قلعه فورگ بیرجندقلعه تاریخی فورگ در قسمت شمالی روستای فورگ و در ارتفاعی حدود ۱,۸۴۰ متر از سطح دریا واقع شده است. این دژ بر فراز ارتفاعات در ابتدای دره درمیان ساخته شده و تا دشت اسدیه ادامه دارد. موقعیت جغرافیایی قلعه طوری است که تسلط کامل بر روستا، مزارع اطراف و مسیرهای ارتباطی شرق منطقه دارد و از نظر نظامی موقعیتی استراتژیک به حساب میآید. وسعت قلعه حدود ۹,۲۰۰ متر مربع است. ورودی اصلی قلعه در بخش شرقی آن قرار گرفته که پایینترین نقطه بنا محسوب میشود. معماری داخلی قلعه بهصورت پلکانی و در سه بخش اصلی از شرق به غرب تقسیم شده است:
بخش اول شرقیترین قسمت
این بخش شامل: انبارهای علوفه، محل سکونت خدمه، اصطبل نگهداری دامها و حوض انبار آب بوده است.
بخش دوم (میانی)
این بخش در قسمت مرکزی قلعه قرار دارد و در ارتفاعی بالاتر از بخش اول ساخته شده. این بخش برای نگهداری آذوقه، اقلام نظامی، استقرار سربازان و مسجد اختصاص داشته است.
بخش سوم بالاترین قسمت
این بخش اصلیترین و استراتژیکترین بخش قلعه است که در بالاترین نقطه قرار دارد و دارای دو طبقه بودهاست. از اینجا دید و نظارت کامل بر تمام روستا و راههای ارتباطی اطراف میسر بوده است.
این طراحی پلکانی و جالب با توجه به موقعیت منطقه، کاربریهای نظامی و امنیتی قلعه را به بهترین شکل ممکن تامین کرده است.
راههای دسترسی به قلعه زیبای فورگ
راههای دسترسی به قلعه زیبای فورگاگر علاقهمند به بازدید از قلعه تاریخی فورگ هستید، باید بدانید که این اثر ارزشمند در استان خراسان جنوبی و شهرستان درمیان واقع شده است. برای رسیدن به قلعه ابتدا باید به شهر اسدیه، مرکز شهرستان درمیان، بروید. سپس با طی مسافتی حدود ۱۱ کیلومتر به سمت روستای فورگ حرکت کنید؛ جایی که قلعه بر فراز ارتفاعات آن قرار دارد. این مسیر هم با خودروی شخصی و هم از طریق وسایل نقلیه عمومی قابل دسترسی است و میتوانید با برنامهریزی مناسب، سفری دلانگیز به این نقطه تاریخی داشته باشید.
بازدید از قلعه و آدرس
برای بازدید از قلعه تاریخی فورگ، به حدود یک تا دو ساعت زمان نیاز خواهید داشت؛ این جاذبه تماشایی بهصورت رایگان در دسترس علاقهمندان به تاریخ و معماری قرار دارد.
آدرس:قلعه فورگ در روستای فورگ از توابع دهستان درمیان، بخش مرکزی شهرستان درمیان و در استان خراسان جنوبی واقع شده است.
سخن پایانی
سخن پایانیقلعه فورگ، یادگاری ارزشمند از دل تاریخ و طبیعت شرق ایران است؛ جایی که سکوت کوهها با شکوه دیوارهای خشتی درهم میآمیزد. بازدید از این قلعه، فرصتی برای لمس گذشته، تماشای معماری کهن و لذت بردن از چشماندازهای بکر روستای فورگ است. اگر به دنبال سفری متفاوت و آرام در دل تاریخ هستید، فورگ مقصدی دلنشین و فراموشنشدنی خواهد بود.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه