در دل جزیره تاریخی و اسرارآمیز قشم و هرمز جایی در کنار ساحل نیلگون خلیج فارس، بنایی باشکوه و تاریخی، قلعه پرتغالی ها چشم به دریا دوخته است. این قلعه، یادگاری از دوران سلطه استعماری پرتغالیها بر جنوب ایران در قرن شانزدهم میلادی است؛ زمانی که قدرتهای بزرگ برای تسلط بر مسیرهای تجاری دریایی به رقابت برخاسته بودند. دیوارهای بلند و سرخفام قلعه، با معماری نظامی خاص، نماد قدرت، کنترل و استراتژی است؛ اما در عین حال در پس سنگهای خاموشش، صدای پای تاریخ، مقاومت مردم محلی و نبردهای دریایی به گوش میرسد.
امروزه این قلعه نه فقط یک اثر تاریخی، بلکه یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری قشم است که بازدیدکنندگان را به سفری در دل تاریخ و روزگار دریانوردان پرتغالی میبرد. در ادامه این نوشته همراه ما باشید قصد داریم بیشتر به این قلعه تاریخی بپردازیم.
با قلعه پرتغالی ها بیشتر آشنا شوید
با قلعه پرتغالی ها بیشتر آشنا شویددر میان قلعه های ایران قلعه پرتغالی ها در جزایر قشم و هرمز، یکی از برجستهترین یادگارهای دوران اولیه استعمار در ایران بهشمار میآید. پرتغالیها، از نخستین ملتهایی بودند که با شعار اکتشاف و در واقع با اهداف نظامی و اقتصادی، سفرهای دریایی خود را آغاز کردند. آنها با تصرف سرزمینهای مستعد دوردست و احداث پایگاههای نظامی، تلاش کردند بر مسیرهای تجاری و منابع غنی مناطق مختلف تسلط یابند.
هدف اصلی این کشورها، از جمله پرتغال و در ادامه اسپانیا، انگلستان، هلند و دیگر قدرتهای اروپایی، در اختیار گرفتن مناطق استراتژیک جهان بود. پرتغالیها با تکیه بر نیروی دریایی نیرومند خود، از آمریکای جنوبی تا جنوب غربی آسیا را درنوردیدند و با بهرهگیری از ضعف نظامی مردمان بومی، قلعههایی مستحکم ساختند که امروز، همچون قلعه پرتغالی ها در سواحل نیلگون خلیج فارس، بازماندهای از آن دوران است.
نگاهی به تاریخچه قلعه پرتغالی ها
نگاهی به تاریخچه قلعه پرتغالی هادر سال ۱۵۰۷ میلادی، به فرمان آلفونسو آلبوکرک، دریانورد معروف پرتغالی، ساخت قلعهای محکم و مقاوم در جزیره هرمز آغاز شد که بنای آن نزدیک به ۳۰ سال طول کشید. هدف اصلی آلبوکرک از این اقدام، تسلط کامل بر مسیرهای تجاری دریایی بین هند و اروپا بود. او با اشغال جزایر مهم ورودی خلیج فارس، از جمله هرمز، قشم، چابهار، لارک و بندر کنگ، تلاش کرد کنترل این مسیرها را به دست گیرد. این دوره از اشغال بیش از ۱۱۰ سال ادامه داشت و در این مدت، پرتغالیها قلعههای بسیاری در نقاط مهم و حساس منطقه بنا کردند.
قلعه پرتغالی ها در هرمز، که بیش از ۵۰۰ سال قدمت دارد، از مهمترین و سالمترین نمونههای باقیمانده از آن دوران است. این دژ نظامی در موقعیتی حیاتی قرار داشت و پرتغالیها از آن برای استقرار نیروهای نظامی خود استفاده میکردند. گفته میشود در دورهای بین سه تا پنج هزار نفر از سربازان پرتغالی در این قلعه سکونت داشتند.
در دوران صفویه و همزمان با پایان سلطه پرتغالیها بر مناطق جنوبی ایران، قلعه نیز مثل: دیگر پایگاههای اشغالی به تصرف نیروهای ایرانی درآمد. این قلعه در سال ۱۶۲۲ میلادی، پس از ۱۱۵ سال حضور پرتغالیها در منطقه، به فرماندهی امام قلیخان، سردار نامدار شاه عباس اول، فتح شد. سپس این قلعه تاریخی جزیره هرمز سرانجام در تاریخ اول اردیبهشت ۱۳۷۷ با شماره ۱۹۹۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
معماری قلعه چگونه است؟
معماری قلعه چگونه است؟قلعه پرتغالی ها در جزیره هرمز در ابتدا مساحتی حدود ۲۰ هزار متر مربع داشته است، اما امروزه تنها ۱۵ هزار متر مربع از آن باقی مانده و حدود ۵ هزار متر مربع دیگر در گذر زمان تخریب شده است. این قلعه با نقشهای چهار ضلعی و نامنظم طراحی شده و دیوارهایی به قطر حدود ۵/۳ متر دارد. در چهار گوشه آن نیز برجهایی با ارتفاع تقریبی ۱۲ متر ساخته شدهاند که جلوهای استوار و مستحکم به قلعه بخشیدهاند.
فضای داخلی قلعه شامل بخشهای مختلفی مانند: انبارهای اسلحه، آبانبار بزرگ، اتاقهای سربازخانه، زندان، کلیسا، مقر فرماندهی و تالار بوده است. در برخی از کلیساهای قلعه، ۲ ردیف ستون سنگی دایرهای با قوسهایی زیبا از سنگهای مرجان تراشخورده، دیده میشود که جلوهای هنری به فضا بخشیدهاند. برای تامین آب مورد نیاز، از آب باران در آبانبار مخصوصی بهره میگرفتند.
این آبانبار با فرمی بیضیشکل به سبک گوتیک، مساحتی در حدود ۱۵/۳۰ در ۸/۵۰ متر دارد و عمق آن ۳ متر است و ظرفیت ذخیرهسازی آن حدود ۲۶۳ مترمکعب آب است. اطراف آن راهروهای باریکی به عرض ۲۰/۱ تا ۶۰/۱ متر ساخته شده است. سقف آبانبار نیز بر پایه ۱۰ ستون و قوسهایی از جنس گچ استوار شده است.
با وجود گذشت قرنها، هنوز هم دیوارههای ضخیم و مستحکم، توپهای زنگزده و شکوه معماری این قلعه، زیبایی و عظمت آن را حفظ کردهاند. اگر در امتداد خط ساحلی حرکت کنید، به دیوارهای قلعه میرسید و در صورتی که برخلاف جهت عقربههای ساعت حرکت کنید، به ورودی آن با دو توپ زنگزده و یک قوس کمارتفاع خواهید رسید که درست در نقطه جلوآمده جزیره قرار گرفته است.
بخشهای مختلف قلعه پرتغالی ها
بخشهای مختلف قلعه پرتغالی هاقلعه پرتغالی ها در دوران حضور پرتغالیها در جزیره هرمز، به عنوان یکی از مهمترین پایگاههای نظامی و تجاری آنها مورد استفاده قرار میگرفت. این قلعه از بخشهای مختلفی تشکیل شده بود که هر کدام نقش ویژهای در ساختار دفاعی و زندگی روزمره ساکنان قلعه داشتند:
برجهای دیدهبانی
این برجها در نقاط مختلف قلعه ساخته شده بودند و به سربازان امکان میدادند تا بهطور مداوم دریا و اطراف قلعه را تحت نظر داشته باشند. در صورت مشاهده خطر، نیروهای مستقر میتوانستند به سرعت واکنش نشان دهند.
انبارهای اسلحه
برای نگهداری سلاحها و مهمات، انبارهای مخصوصی در قلعه در نظر گرفته شده بود. پرتغالیها همواره حجم زیادی از تجهیزات جنگی را در این انبارها ذخیره میکردند تا در مواقع حمله، آماده دفاع باشند.
آبانبار
از حیاتیترین بخشهای قلعه، آبانبار آن بود. با توجه به اقلیم گرم و خشک جزیره هرمز، تامین آب شیرین از اهمیت زیادی برخوردار بود. آبانبار قلعه با ظرفیت بالا، آب مورد نیاز ساکنان را در طول سال ذخیره و تامین میکرد.
زندان
این بخش برای نگهداری اسیران جنگی و مخالفان پرتغالیها استفاده میشد. زندان قلعه محلی برای مجازات، بازداشت و اعمال فشار بر کسانی بود که با سیاستهای اشغالگران مخالفت میکردند.
کلیسا
پرتغالیها که پیرو آیین کاتولیک بودند، در هر مکانی که استقرار مییافتند، کلیسایی برای انجام مناسک دینی خود بنا میکردند. کلیسای داخل قلعه نیز محلی برای عبادت و تجمعات مذهبی سربازان و فرماندهان پرتغالی بوده است.
اتاقهای سربازان
این اتاقها محل استراحت و اقامت نیروهای نظامی پرتغالی بودند. فضای ساده و امکانات ابتدایی آنها، تنها نیازهای اولیه زندگی روزمره سربازان را پوشش میداد.
سخن پایانی
قلعه پرتغالی ها در جزایر قشم و هرمز، یادگاری ارزشمند از دوران استعمار و تقابل قدرتها در خلیج فارس است. این دژ تاریخی، نه تنها نمادی از معماری نظامی پرتغالیها در قرن شانزدهم میلادی است، بلکه سندی زنده از مقاومت ایرانیان در برابر نفوذ بیگانگان محسوب میشود. قلعهای که روزگاری پایگاه مهم پرتغالیها برای کنترل مسیرهای تجاری و دریایی بود، امروز بهعنوان یکی از جاذبههای مهم تاریخی ایران، پذیرای گردشگران و علاقهمندان به تاریخ است.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه