مقرنس کاری چیست؟ (مقرنس کاری در معماری سنتی)

مقرنس کاری در معماری اسلامی

مقرنس کاری چیست

مقرنس به رغم زیبایی هایش قدری سنگین و اسرار آمیز جلوه می کند. به همین دلیل آن جا که به کارگیری مهارت مقرنس کاری با آگاهی و وسواس بسیار صورت نپذیرفته و با این چاشنی به موقع و به اندازه به محصول کار اضافه نشده نه تنها بر زیبایی فضا نیفزوده بلکه آن را سنگین و تصنعی نمودار ساخته است. استفاده کمتر از مقرنس به طور وسیع و کامل در فضاهای داخلی و اختصاص دادن آن به ایوانها و سردرها که بیشتر محل گذرند (نه محل اقامت) میتواند مبین آگاهی معماران از این خاصیت ذاتی مقرنس به حساب آید.

صورت معلق مقرنس کاری، کیفیت دیگری است که اگر بدان توجه نشود ممکن است مجموعه مقرنس به احجامی در حال فرو ریختن مبدل گردد. این نکته اغلب مورد توجه هنرمندان در معماری ایرانی قرار گرفته است. ایشان برای ممانعت از پدید آمدن این کیفیت صوری از ریز کردن بیش از اندازه اجزای مقرنس پرهیز کرده اند و یا آن را در جایی به کار برده اند که در اتصال کامل سقف و دیوار دیده شود و حتی نقشی شبیه به آن را بر دیوارهای پایه زیرین حک کرده اند تا به این ترتیب مقرنس کاری به صورت جزئی از دیوار به نظر آید، جزنی که اندک اندک پیش آمده و چین و شکن های منظم یافته است.

تاریخچه مقرنس کاری

بر اساس پیشینه تاریخی، دوره سامانیان دوره ای است که در آن از الگوهای هندسی منظم در پوشش فضاهای مدولار استفاده شده است. در معماری سلجوقی این الگوها برای پوشش دهانه های طاق های دایره ای وار استفاده شده که تأثیر مهمی در توسعه مقرنس کاری داشته است این عنصر تزئینی در معماری باستان و نیز معماری سنتی و اسلامی ایران از جایگاه والایی برخوردار است؛ و در نوع خود نمایشی از هنر استادکاران فن به شمار می آید..

هرچند قديميترين نمونه هاي تزيينات مقرنس کاری از قرن چهار هجري به بعد در ساختمانهای معماری ایرانی به كار ميرفته، اما از قرن پنج هجري رواج يافته و بطور خاص طي قرون مياني اسلامي كاربرد آن به اوج رسيده است. دورة ايلخاني باتوجه به ويژگيهاي خاص خود ازجمله ورود رسميِ بسياري از عناصر هنر خاور دور كه تا پيش از آن بدان صورت در هنر معماری اسلامي ايران تجربه نشده بود، در عرصه تزيينات مقرنس نيز حائز اهميت خاصي است؛ بطوريكه در اثر توسعة فني و تزييني از پيشرفتهاي بسيار زيادي در زمينه طراحي و اجراي مقرنس کاری برخوردار شد.

تاریخچه مقرنس کاری

اجزای مقرنس کاری

مقرنس ترکیبی از اجزا کوچکی است که با نظم خاصی روی هم قرار می گیرند و به تدریج از دیوارهای پایه جلو آمده ، بالا می روند و به رأس سقف که « شمسه » نامیده می شود ختم می گردند و به این ترتیب سقف مطبق و پر شکنج را پدید می آورند. مقرنس معمولا در زیر نیم طاق ورودی ها و ایوان ها ، در گوشواره گنبدها و کنج ایوان ها به کار می رود و در مواردی هم یک طاق کامل را می پوشاند . مقرنس در سر ستون ها ، منارها ، نمای بیرونی برج ها و تزیینات داخلی اتاق ها نیز دیده می شود.

مجموعه مقرنس هرچند در نگاه اول بسیار پیچیده جلوه می کند اما در واقع از ترکیب تعداد معدودی اجزا مشخص و شناخته شده پدید آمده است . « طاس » یا « طاسه » و « شاپرک » با « پرکه » مهمترین اجزا مقرنس را تشکیل می دهند و از تکرار و روی هم نشستن آنهاست که این نوع کاربندی به وجود می آید . به علاوه ، همچنان که گفتیم ، مقرنس ممکن است جزئی به نام تخت نیز داشته باشد از میان اجزا طاس عنصر اصلی مقرنس است. طاس طاقنمای کوچکی است که قاعده ای چندضلعی دارد . این جز بین دو طبقه با دو «پا» ی  مقرنس قرار می گیرد و دو یا چند خط از پای پایین را به یک نقطه در پای بالا پیوند می دهد . شاپرک نقطه مقابل طاس است و به عکس آن ، یک نقطه از پای پایین را به دو خط در پای بالا متصل می کند و در نتیجه حدفاصل طاس ها را پر می کند

انواع مقرنس کاری در معماری

مقرنس انواع و صورتهای مختلف دارد که معمولا به تعداد طبقات، یا به اصطلاح مقرنس کاران « پاهای مقرنس » ، شناخته می شوند . به این ترتیب مقرنس به انواع دو پا ، سه پا . چهار پا یا بیشتر تقسیم می شود . هر چه تعداد پاها بیشتر شوند اجزا مقرنس ریزتر می گردند . مقرنس ها را می توان همچنین از لحاظ داشتن یا نداشتن اجزا « تخت » به دو دسته تقسیم کرد . مقرنس معمولا از سقف فاصله می گیرد و به صورت پوسته ثانویه ای زیر آن را می پوشاند . این پوسته پر شکنج ممكن است با مصالح مختلف از قبیل آجر ، گچ ، کاشی ، آینه ، یا ترکیبی از اینها روکش شود. مقرنس کاری همچنین قابلیت اجرا در زمینه های مختلف را دارد و مجموع این دو ، یعنی تنوع در مصالح و زمینه ، قابلیت این نوع کاربندی را برای خلق فضاهای گوناگون افزایش می دهد .

گفتیم که مقرنس به تعداد پاهایش شناخته می شود. این پاها خطوط تراز افقی هستند که سرتاسر مقرنس را طی می کنند . به بیان دیگر ، تصوير افقی پاها هرچند دارای شکست های فراوان است لیکن در نما به صورت یک خط افقی و مستقیم دیده می شود . فاصله های پاها همواره با یکدیگر مساوی اند . تخت ها که معمولا ستاره ای شکل اند نیز همیشه افقی اند و روی پاهای مقرنس می نشینند و به عبارت دیگر ، خطوط تراز ، تخت هایی را که در یک سطح قرار گرفته اند به یکدیگر می پیوندند . وجود تخت ها سبب می شود مجموعه مقرنس شکستگی  و سطوح پر و خالی بیشتری بیابد و عمیق تر جلوه کند ، یا به اصطلاح استادکاران به « چرخ » بیفتد.

مقرنس کاری مساجد

تخت ها در ترکیب و تشكل مجموعه مقرنس نقش اساسی دارند . اگر مقرنس کاری را با قدری اغماض شبیه نقش هندسی بدانیم که در فضا گسترش یافته و سه بعدی شده است ، تخت ها را می توان در حکم شمسه های آن نقش هندسی به حساب آورد . بدین ترتیب طاسه ها و شاپرکها نیز به صورت اجزای سه بعدی در می آیند که اتصال میان تخت های واقع در سطوح مختلف را میسر می سازند .

به همین خاطر نیز ، بر خلاف تخت ها که همیشه شکل منظم خود را حفظ می کنند ، طاس ها و پرکها هر زاویه ای را می پذیرند و در هر جهتی چرخش می کنند و این خود به مجموعه مقرنس انعطاف زیادی می بخشد طراحی مقرنس به خاطر ترکیب سه بعدی و پیچیده آن عمل مشکلی است و نیاز به تصور فضایی پرقدرت و کارآموزی ممتد در اجرای آن دارد .

البته از نگاه کردن به مقرنس می توان اصولی را استخراج کرد و اصولی مانند تساوی فاصله پاهای مقرنس با یکدیگر با قرار داشتن تختهای مقرنس بر شعاع هایی که از مرکز شمسه می گذرند و زوایای مساوی بین خود دارند. اما از اینها که بگذریم سؤال های بسیاری در طرح مقرنس کاری وجود دارد که به راحتی قابل پاسخگویی نیست ؛ سؤال هایی مانند این که اندازه قد مجموعه مقرنس چگونه انتخاب می شود ؟ تعداد تقسیمات زاویه مرکزی شمسه از کجا به دست می آید ؟ اندازه شمسه را چگونه تعیین می کنند ؟ تعیین تعداد و فاصله پاهای مقرنس تابع چه قانونی است ؟ انتخاب تعداد ، نوع و اندازه تخت ها چه معیاری دارد ؟ محل استقرار تخت ها نسبت به دیواره های پایه چگونه معلوم می شود ؟ کدام تخت ها در کدام پاها جای می گیرند ؟ و بسیاری دیگر .

هنگامی که به این ابهامات . چگونگی انتخاب شکل ، اندازه ، تناسب و زوایای اجزا  مقرنس ، همچنین ضرورت همخوانی آنها با یکدیگر را بیفزاییم و همه اینها را با مشکلات اجرایی جمع کنیم ” پیچیدگی کار” آشکار می شود و استادی کسانی که به این هنر اشتغال دارند ، اثبات می گردد.

 

طرح در مقرنس کاری

طرح در مقرنس کاری را می توان بر روی یک نیم کار ، چشمه سرستون ، سقف ها ، کتیبه و … اجرا کرد. همچنین مقرنس کاری به دو سبک اجرا می شود که در هر دو سبک مقرنس از پایین به بالا عناصر ریزتر و کوچک تر می شوند. مقرنس ها معمولا در سطوح فرورفته گوشه های زیر سقف کار می شوند اما محل قرارگیری این عنصر تزیینی می تواند در بالای دیوارها ، سقف ها ، گوشه ها ، سردرها و مانند آنها باشد.

 

ایستایی مقرنس

اجرای مقرنس با توجه به این که با مصالح سنگین مانند آجر و یا با مصالح سبک تر مانند آینه ، کاشی و یا  گچ ساخته شوند تفاوت می کند. در مورد ایستایی مقرنس کاری ، در دوره سلجوقی هماهنگ با بالا آمدن ساختمان ، جرزها و دیوارهای جنبی بنا به هنگام کرنش با قوس دادن آنها ، مقرنس را با پس و پیش دادن آجرها می ساختند تا جایی که در نوک از تعداد قرنیزها کم و پوشش مقرنس کار زیر گنبد با طاق ایوان کامل شود اما در زمان صفویان مقرنس ها را بر روی زمین قالب می ریختند و پس از تکمیل بنا و عمارت به وسیله بست هایی که زیر طاق از پیش تعبیه می شد ، مقرنس هایی آماده را به زیر سقف از پایین به بالا متصل می کردند.

طرح در مقرنس کاری

در دوره قاجار ، هنرمندان نیم نگاهی به این هنر انداخته و ضمن مورد توجه قرار دادن آثار با ارزش معماری دوران صفویه، تزئین مقرنس کاری را جدا از بناهای خود می ساختند. بدین ترتیب با توجه به این که در دوره های مختلف مقرنس کاری به عنوان عنصر تزئینی در ساختمان مورد استفاده قرار گرفته و جدا از ساختمان ساخته شده، ایستایی آن اهمیت بسیار زیادی داشته است؛ به گونه ای که با توجه به مناطق مختلف از شکل های گوناگون استفاده شده است . به عنوان مثال در مناطق زلزله خیز کمتر از مقرنس های آویزان استفاده کرده اند و اگر از مقرنس کاری لانه زنبوری استفاده کرده اند ایستایی آن در بنا به طور کامل با تمهیداتی صورت گرفته و با اجرای قطارها در فواصل مساوی و هم چنین قرار گیری دقیق بر روی لبه قوس ها این ایستایی بیشتر تأمین شده است.

نتیجه گیری

مقرنس عنصری تزئینی هندسی است که با نقطه ، خط ، سطح و حجم سر و کار دارد. در مقرنس کاری تزئینی با هدف ایجاد سایه روشن و القای خطوط مختلف ، سطوح بیش تری را برای اجرای تزئینات ظریف تری چون آجرچینی ، گچبری ، موزاییک کاری و نقاشی و غیره فراهم می آورد . این عنصر تزئینی در بناهای اسلامی مسجد و بازار و … مورد استفاده قرار گرفته و از لحاظ کثرت استعمال و از نظر تعدد مواد و نیز از جهت وسعت هنر معماری ایرانی اسلامی اهمیت ویژه ای دارد . با بررسی ویژگی های مقرنس کاری و طرح های مختلف آن که امکان اجرای آن در دهانه و شکل های مختلف را فراهم می کند ، و استفاده از آن به عنوان عنصر تزئینی در دوره های مختلف از جمله دوره قاجار در بازار تبریز می توان بدین نتیجه رسید که هنرمندان مسلمان علاوه بر در نظر گرفتن زیبایی شکلی به ایستایی آن نیز توجه کرده اند.

 

منابع:

https://www.youtube.com/watch?v=KeM4uU12mDo

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Call Now Buttonتماس