معماری ساسانی (ویژگیهای معماری دوره ساسانیان)

معماری ساسانی

معماری ساسانی در حقیقت تداوم و تکامل معماری اشکانی است. همچنین می توان گفت معماری اسلامی ایران تداوم طبیعی معماری دوره ساسانی است و شناخت و مطالعه این معماری می تواند راه گشای ما در شناخت معماری دوره اسلامی و جنبه های مختلف آن باشد.

تاریخچه معماری ساسانی

با روی کار آمدن اشکانیان (پارتها) و در چهار قرن بعد از آن یعنی در دوره ساسانیان تا ظهور اسلام شیوه مرسوم در ایران به شیوه ی پارتی معروف بود. این شیوه نه تنها تا تاریخ انتهای سلسله ساسانی که سبک معماری ایران را تشکیل داد، بلکه بعدها به الگوی اساسی برای معماری ایران ، معماری ساسانی  به ویژه در بسیاری از طرحها، عناصر و اجزای معماری اسلامی (درحوزه ایران ، آسیای میانه و عراق) و حتی سایر کشورهای جهان مبدل شد.

معماری-ساسانی

ویژگی های معماری ساسانی

1.تأثیرپذیری معماری ساسانی از دوره های قبل

  • استفاده از سنگهای پاکتراش بدون مالت در برخی از بناها
  • اختالط هنر بومی با هنرهای یونانی و رومی

2.تاثیرگذاری معماری ساسانی بر دوره های بعد

  • ایجاد بناهایی با یك یا دو یا چهار ایوان طاق پوش
  • استفاده از انواع طاقهای مازه دار و گنبد

3.اصول رایج در معماری ساسانی

  • معماری درونگرا
  • ایوان
  • حیاط مرکزی میانسرا
  • حیاط رواق دار
  • شیوه های تبدیل زمینه چهار گوش یك فضا به گردی گنبد
  • استفاده از مصالح بومی
  • استفاده از نیروهای کار بومی و محلی
  • چیدمان فضا در طرح های مختلف

4.ویژگی های فضایی

  • تنوع در طرحها و بهره گیری از اندام های مختلف
  • جفت سازی و قرینگی در نیایشگاه ها و کاخ های پذیرایی
  • پادجفت سازی و عدم قرینگی در کاخهای مسکونی و خانه ها
  • درونگرایی با بهره گیری از میانسرا
  • شکوه و عظمت بخشیدن به معماری با بلند مرتبه سازی آن

5.ویژگیهای نیارشی

  • بهره گیری از آسمانه های خمیده و تاقی شکل و کاربرد زیبای گنبد در معماری ساسانی و همچنین تاق و تویزه و تاق آهنگ و نیم گنبد
  • پی سازی با سنگ لاشه
  • گوشه سازی چوبی
  • استفاده از فیلپوش در زیر گنبدها
  • استفاده از مصالح محلی سنگ لاشه
  • خشت و آجر و مالت از مالت های گچی

ویژگی-های-معماری-ساسانی

بناها و فضاهای معماری ساسانی

تمرکز معماری ساسانی به ساخت بنای کاخها و معابد، استحکامات نظامی، برج های یادمانی و … با استفاده از نقشه هایی با عنصر مسلط ایوان، گنبدخانه و صحن است و این نوع از معماری توانایی بسیار در برپایی سازه های طاق و گنبد، استفاده استادانه از مصالح در دسترس، به ویژه سنگ لاشه و ملات گچ، استفاده گسترده و هنرمندانه از تزیین گچبری و … داشته است.

بناهای مذهبی در معماری ساسانی

آیین زردشتی دین رسمی ایران دوره ساسانی بود و بناهای مرتبط با این دین از جایگاه مهمی برخوردار بودند. با این حال گونه شناسی این بناها محل بحث است. نظریه ی غالب این است که ساختمان اصلی معابد، بناهای چهارطاقی مستقلی بودند که در زیر آنها آتش مقدس فروزان بوده و در طول مراسم مذهبی از دهانه های چهارگانه برای مؤمنان قابل مشاهده بوده است.

از نقطه نظر معماری بناهای مذهبی معماری ساسانی را می توان به سه دسته کلی تقسیم بندی نمود:

۱- مجموعه های مذهبی که هسته مرکزی آنها را یک چهارطاقی گنبددار و راهرو مسقف پیرامون آن تشکیل می دهد و فضاهایی با کارکردهای مختلف پیرامون این بخش قرار می گیرد.

۲- آتشکده ها و آتشگاه های آزاد و مستقلی که شامل یک چهارطاقی گنبددار و راهرو مسقف پیرامون آن می شود.

3- چهارطاقی های گنبددار و مستقلی که چهار دهانه وسیع و گشاده به اطراف دارند و فضای داخلی آنها از همه طرف قابل مشاهده است.

کاخها در معماری ساسانی

کاخها شاخص ترین بقایای معماری ساسانی و مهم تریرن کار معماران این دوره بوده است. این دسته از بناها علی رغم تنوع در طرح ، دارای چیدمان منظم با محورهای متقارن و عنصر مسلط ایوان میباشند.

کاخهای اردشیراول در فیروزآباد و قلعه دختر، دارای تالارهای پذیرایی به صورت ایوان عمیق با اتاقهای جانبی هستند که در برابر گنبدخانه مرکزی قرار گرفته اند ، کاخ شاهپور در بیشاپور نمونه برجسته دیگری از اوایل دوره معماری ساسانی است.

کاخها-در-معماری-ساسانی

مناطق مسکونی در معماری ساسانی

مناطق مسکونی کمتر مورد کاوش قرار گرفته انداز این رو در ارتباط با معماری مسکونی معماری ساسانی هیچ نوع سبک شناسی مشخصی وجود ندارد. فقدان کاوش های گسترده ، وجود تنوع زیست محیطی و سنت های متفاوت، معماری مسکونی این دوره را دشوار می سازد.

معماری خانه ها و فضاهای مسکونی معماری ساسانی در محوطه هایی چون تیسفون، طرح ساده شده کاخهای این دوره هستند و اغلب شامل یک حیاط مرکزی و ایوانی در یک ضلع آن و یا دو ایوان متقابل می شوند. فضاهای سرپوشیده دیگر پیرامون حیاط و ایوانها شکل می گرفتند . خانههای طبقات مرفه تر فضاهای معماری بیشتری داشتند . در این خانه ها ایوان در میانه یک ، دو ، سه ضلع و در نقشههای کامل تر در چهار ضلع حیاط جای می گرفت و نقشه چهارایوانی را شکل می داد.

استحکامات نظامی در معماری ساسانی

بخشی دیگری از بقایای معماری ساسانی شامل بناها و تأسیسات تدافعی از جمله حصارهای پیرامون شهرها و محوطه های مسکونی، انواع قلعه ها و دیوارهای عظیم دفاعی با برج و باروهای بسیار است که متأسفانه یا به شدت و تخریب شده اند و یا اینکه در دوره های اسلامی بارها بازسازی شده و صورت اولیه ی خود را از دست داده اند.

برجهای یادمانی

برج یادمانی گونه دیگری از بناهای معماری ساسانی است. برج فیروزآباد ستون عظیم سنگی است که در نقطه میانی شهر مدور فیروزآباد ساخته شده است.محققان در ابتدا این سازه را برجی با پلکان مارپیچ شبیه مناره های سامره و مسجد ابن طولون در قاهره دانسته اند اما ویرانه مزبور تنها هسته مربع شکل یک برج پلکانی وسیع تری با غلافی از دیوارهای خارجی و یک سلسله از پله ها که بین هسته ی مرکزی و دیوار خارجی وجود داشته است.

طراحی پلان در معماری ساسانی

در معماری ساسانی ، نقشه هایی با عنصر مسلط ایوان بسیار چشم گیر است. این نقشه ها گاه بصورت یک ایوان بزرگ و تالار مانند که تمام نقشه و نمای بنا را تحت الشعاع خود قرار می دهد مانند (قلعه دختر ، تخت سلیمان)  و گاه به صورت نقشه دو ایوانه در مجموع ، پلان معماری با عنصر مسلط ایوان ، پلان هایی با ترکیب ایوان و گنبدخانه و پلان هایی با صحن میانه و ایوان هایی در پیرامون آن، متداولترین نقشه ها بودند.

مصالح مورداستفاده درمعماری ساسانی

شاخص ترین مصالح مورداستفاده در معماری ساسانی، سنگ لاشه با ملاط ساروج است که برای بسیاری از بناهای شاخص این دوره مورد استفاده قرار گرفته است.این سنگ ها بدون رگ چین و با ملاتی که به سرعت سفت می شد بر روی هم انباشته می شدند.

خشت، گل و چینه نیز همچنان مورد استفاده بود. خشت های مورد استفاده در حاجی آباد به ابعاد آجر در این دوره بیشتر برای برپایی طاق و گنبد کاربرد داشت.

با این حال بناهایی در معماری ساسانی وجود دارند که به طور کامل با آجر ساخته شده اند، آجرها گاه به طور غیرمتعارفی در رجهای عمومی با ملاط گچ چیده می شدند. این شیوه در بناها اشکانی آشور، پی طاق کسرا و کاخ ساسانی دیده می شود.

ایوان در بناهای معماری ساسانی

ایوان یکی از عناصر شاخص معماری ساسانی است که در طول این دوره به همراه گنبدخانه ، تقریباً در تمامی بناهای این دوره ظاهر شده و عناصر دیگر را تحت الشعاع قرار می دهد.

ایوان با پوشش طاقی را از ابداعات دوره اشکانی می دانند اما معماری مکشوفه از نوشیجان نشان داد سابقه ایوان طاقدار به دوره مادها می رسد.

ایوان ستوندار در معماری هخامنشی چایگاه بسیار برجسته ای دارد اما در دوره اشکانی است که ایوان طاقدار عمومیت پیدا کرده است و به عنصر کلیدی معماری تبدیل می شود. این جایگاه در معماری ساسانی برجسته تر می شود.

ایوان-در-بناهای-معماری-ساسانی

تزیینات معماری ساسانی

هرچند ماندگاری بقایای معماری ساسانی به اندازه ای نیست که بتوان تزیینات معماری مورداستفاده در این دوره را به طور کامل مورد مطالعه قرار داد، با این حال داده های بر جای مانده نشان می دهد گچبری در طرح ها و شیوه های متنوع مهم ترین تزیین معماری این دوره بود و در کنار آن از نقاشی دیواری، ستون نماها و طاق نماهای تزیینی، موازییک کاری، نقوش برجسته گلی و چوبی و پیکره های تزیینی استفاده می کردند.

استفاده از سنگ لاشه و سطوح خشن ایجاد شده ، استفاده از اندودهای مختلف تزیینی را ضروری می ساخت. در بسیاری از موارد سطوح معماری با اندود ساده و گاه با گچ مرغوب و تزیین گچبری پوشیده می شده است.

 گچبری در تزیینات معماری ساسانی

گچبری مهم ترین تزیین معماری ساسانی بود. این تزیین تقریباً در تمامی محوطه های مهم این دوره ( فیروزآباد ، تیسفون ، حاجی آباد ، قصرشیرین ، تپه حصار ، بندیان درگز ، دره شهر ) شناسایی شده است.

کاخ فیروزآباد که از نخستین بناهای معماری ساسانی است، دارای تزییناتی گچبری به شکل درگاههای تخت جمشید است. در محوطه های دیگر نیز گچبری بخشی از پوشش دیوارها را شکل می دهد که بنابر قاعده شامل نگاره هایی هستند که برای به وجود آوردن یک نقش، مکرر با هم ترکیب می شوند. تمام گچبری های یافت شده سبکی واحد از خود نشان می دهند؛ برای مثال ، برگ نخل و گلها و برگها همگی اساساً از آغاز تا انجام به روش حجمی واحدی اجرا شده است و تفاوتهای سبکی که در برخی از نگاره ها دیده می شود، بسیار اندک است.

پیکره های گچی و چوبی در تزیینات معماری ساسانی

تزیین پیکرهای هنر دیگری که استادکاران ساسانی از آن برای تزیین بناها استفاده می کردند ، پیکره های گچی و چوبی بود که به صورت پیکره آزاد یا نیم برجسته اجرا شده و اغلب در داخل طاقنماهای فرورفته ای قرار داده می شدند. نمونه های خوب این تزیین پیکرهای معماری ساسانی در حاجی آباد ، کوه خواجه ، تیسفون و … بدست آمده و نمونه های چوبی و ذغال شده آن نیز در محوطه پنج طاقنما ، ستون نما و نیشهای تزیینی معماران دوره ساسانی به دست آمده است.

 موزاییک کاری در تزیینات معماری ساسانی

از تزیینات مهم اما نه متداول معماری ساسانی ، موزاییک کاری و نصب لوحه های مرمری است. نمونه های خوب موازییک کاری این دوره در بیشاپور ، تیسفون و محوطه تل خواریس ، در دشت زاب سفلی در عراق به دست آمده است.

تزیین موازییک کاری به احتمال بسیار توسط هنرمندان رومی در قلمرو ساسانی به کار گرفته شده است و در جغرافیای سیاسی ایران کنونی ، تنها محوطه ای است که گسترده ترین تزیین موزاییک در آن بکار گرفته شده، بیشاپور است. موتیف های تقریباً مشابهی در تیسفون دیده می شود.

 موزاییک-کاری-در-تزیینات-معماری-ساسانی

 نقاشی دیواری در تزیینات معماری ساسانی

نقاشی دیواری در دوره اشکانی رواج داشت و این سنت به گواهی منابع تاریخی و داده های باستان شناسی در معماری ساسانی نیز تداوم یافته است. بقایای نقاشی دیواری در محوطه کوه خواجه ، کاخ ساسانی دامغان ، تیسفون ، حاجی آباد ، شوش ، قلعه دختر و بیشاپور و افغانستان به دست آمده که مستقیماً بر روی اندود گچ اجرا می شده اند.

دیوارنگاره های کوه خواجه مجموعه کامل و بزرگی از سنت دیوارنگاری ایران باستان را به خود اختصاص داده است. این نقاشی ها در گذشته به دوره اشکانی منسوب بودند اما مطالعات بعدی نشان داده که مجموعه بناها و تزیینات آنها بیشتر مربوط به معماری ساسانی است.

نتیجه گیری

با توجه به اطلاعات و تحلیل های ارائه شده ، معماری ساسانی هر چند تا حدودی تداوم معماری دوره اشکانی به شمار می رود، اما در معماری ساسانی است که این شیوه شکل کامل و مستقلی به خود می گیرد

معماری ساسانی شیوه های مستقل ، متمایز، با طرحها، اجزا، عناصر و مصالح مختص به خود است. بناهای به جا مانده از این دوره عمدتاً در دو گونه کاخها و بناهای مذهبی قرار گرفته و پل ها و قلعه ها در رتبه ی بعدی قرار می گیرند و مدارک نشان می دهد بیشتر توان معماری این دوره به ساخت بنای کاخها و آتشکده ها اختصاص می یافته است.

به غیر از خانه ها که مطمئناً متداول ترین بناها بودند، داده های باستان شناسی و منابع تاریخی از وجود گونه های مختلف بناهای بین راه ، عمومی و دولتی ، آموزشی و درمانی و غیره گواهی میدهند. استفاده از پلان هایی با عنصر مشخص ایوان، گنبدخانه و صحن ( به صورت یک ، دو ، سه و گاه چهار ایوانی )، مشخصه معماری این دوره است.

 

منابع:

Sāsānian period
ARCHITECTURE iii. Sasanian Period

 

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Call Now Buttonتماس