مرمت
مرمت (Restoration) یکی از شاخه های رشته معماری است و به بهسازی، احیاء و باز زنده سازی فضا و انواع بناهای تاریخی میپردازد. مرمت علمی است که نیاز به دانش فراوان و اطلاعات دقیقی دارد؛ چراکه در تعمیر بنایی امروزی میتوان از هر متریال و تکنیکی استفاده نمود، اما برای بازسازی بناهای تاریخی قوانین و مقرراتی وجود دارد که نقص هریک از آنها با شکست پروژه مواجه است و از ارزش بنا تاریخی میکاهد.
برای مثال درصورتی که در ساخت بنایی جدید از متریال کاشی سنتی استفاده کرده باشیم، در صورت تخریب و یا از بین رفتن آن یک کاشی نو با همان طرح و رنگ جایگزین خواهیم کرد. اما در مرمت بناهای تاریخی باید طوری این کار را انجام دهیم که برای مخاطب قابل تشخیص باشد. این یکی از اصول بازسازی بنا های تاریخی است. در ادامه این مقالات به اصول و مقررات مرمت بنا، به ویژه بناهای تاریخی خواهیم پرداخت.
مرمت یعنی چه؟
مرمت یعنی چه؟وقتی برای اولین بار کلمه مرمت را میشنویم شاید این سوال در ذهنمان مطرح شود که؛ مرمت یعنی چه؟ پاسخ به این سوال بسیار ساده است، مرمت در لغت به معنای نوسازی و اصلاح و در اصطلاح به معنای مجموعه اقداماتی است که برای حفاظت، تعمیر و استحکام بخشی به بنایی فرسوده و نیاز مند به تعمیر انجام میشود.
در کنار مرمت واژگان حفظ و نگهداری نیز در مواجهه با بناهای فرسوده و تاریخی بسیار پر اهمیت هستند. در صورتی که ما در حفظ و نگهداری بنایی کوشا باشیم، نیاز آن به بازسازی کاهش خواهد یافت.
تاریخچه مرمت
تاریخچه مرمتاگر بخواهیم تاریخچه رشته مرمت را مورد بررسی قرار دهیم، باید به قرون وسطی بازگردیم. در این زمان حفظ فرم بنا اهمیت داشت و توجهی به اصول زیبایی شناسی در بازسازی نمیشد. اما در دوره رنسانس اصل زیبایی در واقع اصلی ترین موضوع در ذهن معمار بود.
در این دوره دستکاری بنا امری عادی بود چراکه معماران اعتقاد داشتند بنایی که ناقص شده و یا نقص مانده باید تکمیل شود. در دوره باروک نیز بر اثر مرمت بسیاری از بناها تغییر کاربری دادند. در این دوره بسته به نیاز جامعه کاربری بنا تغییر میکرد و از هنر های جدید برای تزئین بنا استفاده میشد.
مرمت آثار تاریخی
مرمت آثار تاریخیمرمت بناهای تاریخی یکی از انواع شاخه های بازسازی است که برای حفظ و نگهدای آثار فاخر معماری در ایران و جهان مورد استفاده قرار میگیرد. این هنر بر پایه شناخت و مطالعه دقیق و کامل بناهای تاریخی و اجرای درست و اصولی انجام میشود. رشته مرمت آثار تاریخی از مهم ترین رشته های تتریخی و باستان شناسی به شمار میرود و از سویی دیگر یکی از رشته های مهندسی سازه نیز به شمار میرود و به تخصص مهندسی نیز نیاز دارد.
اگر به صورت تخصصی بخواهیم به این مسئله بپردازیم که مرمت آثار تاریخی چیست؟ باید بدانیم که مهم ترین مورد در هر شهر و هر منطقه تاریخی که در آن ساخت و ساز انجام میشود حفظ بافت و سبک ساخت و سازی است که در دوره ای در آن منطقه مورد استفاده قرار میگرفته است.
در صورتی که آثار تاریخی اهمیت نداده و باعث از بین رفتن آن شویم رفته رفته با پیشرفت نسل ها هویت اصلی و واقعی شهر ها نیز از بین میرود و معماری ای پوچ و بدون هویت فرهنگی و تاریخی خواهیم داشت. از آنجایی که بافت ها و آثار تاریخی ایران ارزش تاریخی فراوانی دارند و میتوانند بسیاری از گردشگران را به خود جذب کنند، رشته بازسازی آثار تاریخی بسیار مورد توجه قرار گرفته و در کشورمان در بسیاری از شهر ها پروژه هایی در حال اجرا است.
مرمت کاشی
مرمت کاشیمرمت کاشی یکی از انواع عملیات های ساختمانی شناخته میشود که در اثر شکستن و یا ترک خوردن انواع کاشی از آن استفاده میشود. کاشی ها به دلایل متنوعی میتوانند دچار آسیب های متنوعی مانند لب پر شدن و یا شکستن شوند. برای مثال افتادن جسمی آهنین و سنگین روی کاشی ها میتواند باعث تخریب کاشی به شکل های گوناگون شود.
هنگام به آسیب رسیدن کاشی در صورتی که ما توانایی و امکان تعویض کاشی آسیب دیده را نداشته باشیم بهترین راه بازسازی است. مرمت کاشی شکسته به روش های متنوعی انجام میشود، برای مثال میتوان با استفاده از چسب اپوکسی محل ترک خوردگی کاشی را پر کرد و پس از خشک شده چسب روی آن را با استفاده از رنگ مخصوص پوشاند.
در صورتی که کاشی لب پر شده نیز میتوان قطعه شکسته شده آن را با استفاده از چسب و یا دوغاب مخصوص به شکل اولیه درآورد و روی آن را با رنگ مخصوص پوشاند. در صورتی که فقط لعاب کاشی آسیب دیده نیز باید در بازسازی کاشی معداری از لعاب را تهیه کرده و آن را درون درز ترک قرار دهیم. پس از خشک شدن لعاب با یک دست سمباده کاری کاشی آسیب دیده به شکل اولیه خود بازمیگردد.
مرمت کاخ گلستان
مرمت کاخ گلستانمرمت کاخ گلستان و یا به عبارت بهتر مرمت کاشی ها و نقاشی هاب کاخ گلستان یکی از چندین پروژه بازسازی اجرا شده در ایران به شمار میرود که میتوان گفت از نمونه های ناموفق مرمت در ایران به شمار میرود. بازسازی این بنای تاریخی خنده و حتی خشم بسیاری از کاربران را برانگیخت.
این مجموعه که در دوران قاجار اجرا شده است در سال 1378 خورشیدی مرمت شد که این بازسازی مورد انتقاد های تندی از سوی انواع مخاطبین قرار گرفت. آفرین امامی مدیر مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان در این باره گفت: ما قصد کپی اثر تاریخی را نداشتیم به همین علت مرمت را طوری انجام دادیم تا هیچ گونه شباهتی به اثر اصلی نداشته باشد و صرفا به صورت شماتیک اجرا شوند.
به گفته ایشان آینه های کاخ گلستان نیز در معرض آب و هوا و همچنین قدمت ساخت دچار آسیب و رنگ پریدگی شده است و نیاز به بازسازی دارد.
“به نقل از ویکی پدیا: مرمت واژه ای است کلی و مشخص، مداخله های فنی-علمی که به منظور تضمین تداوم زمانی یک اثر هنری صورت میگیرد.”
انواع مرمت
انواع مرمت- مرمت علمی: یکی از انواع مرمت که بیشتر در دوران باستان یونان مورد استفاده قرار میگیرد بازسازی علمی نام دارد. در این نوع از مرمت به حفاری بناهای کلاسیک پرداخته و اجزای باقی مانده را بیرون میکشند. در این نوع از مرمت کاربری فضا کاملا از بین رفته و فقط با سرهم کردن و فرم دادن به اجزا حدس هایی در ای مورد زده میشود.
- مرمت هنری: این نوع از مرمت در دوره رنسانس رواج زیادی داشته است. در بازسازی هنری، مرمتگر اجازه دارد قسمت هایی از بنا که از بین رفته را به سلیقه خود بازسازی مند. یعنی میتواند به آن چیزهایی بیفزاید که از ابتدا وجود نداشته است.
- مرمت حفاظتی: یکی از انواع بازسازی که در ایران و جهان بسیار مورد توجه قرار گرفته و کاربردی است؛ مرمت حفاظتی نامیده میشود. هدف اصلی مرمت حفاظتی نگهداری از بناست و در صورت وجود ایراد هایی در بنا بازسازی آن به گونه ای انجام میشود که کمترین تغییری در بنا ایجاد شود. در این روش ادعایی برای انجام فن یا هنری منحصر به فرد وجود ندارد.
- مرمت سبکی: بناهایی که مرمت سبکی روی آنها انجام میشود، مربوط به گذشته های بسیار دور هستند و چیز زیادی از آنها باقی نمانده. این بازسازی بیشتر به دلیل اینکه بنایی با آن سبک بخصوص وجود ندارد بازسازی میشوند تا نمونه ای از آن سبک از دست رفته باشند.
- مرمت تکمیلی: این مورد نیز یکی از انواع مرمت شناخته میشود؛ که به تکمیل و یا بازسازی قسمت های از بین رفته و یا تکمیل نشده بنا میپردازد تا برای استفاده عموم آماده شود.
- مرمت استحکامی: در این نوع از بازسازی ؛ وقتی بنا در حال از دست دادن استحکام و مقاومت خود است، تیم مرمت گر به کمک بنا میشتابند و در وضع کالبدی بنا مداخله میکند. این مداخله استحکام ساختمان بنا را تا چندی تضمین میکند.
- مرمت جامع: مرمت جامع یکی از انواع بازسازی است که در صورت نیاز، تمام انواع مرمت در آن مورد استفاده قرار میگیرند. در این نوع بازسازی هم برپایی و استحکام بخشی به بنا مهم است و هم عملکرد و احیای فضا از اهمیت بالایی برخوردار است.
مرمت مدرسه سپه سالار در مشهد | اجرا شده توسط گروه معماری سنتی آرچی لرن
اصول مرمت
- حفظ هویت بنا: در مرمت بناهای تاریخی یکی از مهم ترین اصولی که باید مورد نظر بگیریم، حفظ هویت بنا است. قبل از شروع به مرمت باید در مورد سبک و دوره ساخت بنا مطالعه کرده و اصالت آن را حفظ کنیم. برای مثال تکنیک ساخت و کاربری و معنای فرهنگی بنا حفظ شود.
- حداقل مداخله در ساختار بنا: در مرمت بناهای تاریخی باید به این نکته توجه کنیم که هدف ما نوسازی بنا نیست پس باید حداقل مداخله را در ساختار بنا داشته باشیم، فقط به اندازه ای که بنا حفظ شود.
- قابلیت حذف: هر فعلی را که به اسم مرمت در بنا انجام میدهیم باید قابلیت بازگشت به حالت اولیه و حذف را دارا باشد. چراکه در بعضی موارد ممکن است روش بهتری در آینده برای بازسازی بنا پیدا شود.
- قابلیت تشخیص: وقتی مخاطب وارد یک بنای تاریخی میشود باید بتواند بخش مرمت شده را با قسمتی که از گذشته به جا مانده است از هم تفکیک کند. قابلیت تشخیص در اصول بازسازی بسیار اهمیت دارد، چراکه از جعل تاریخی جلوگیری میکند.
- زیبایی شناسی: باید در مرمت بناها اصل زیبایی شناسی را در نظر بگیریم. برای مثال باید از مصالحی هم مقیاس و هماهنگ با رنگ مصالح قبلی استفاده کنیم تا جلوه بنا به هم نخورد.
- پیشگیری از تخریب: قبل از شروع عملیات مرمت باید اتفاقات پیش رو را تخمین زده و از آسیب های احتمالی جلوگیری کنیم. برای مثال باید چک کنیم بخش فرسوده دچار نم زدگی پی و یا بستر نباشد.
- مستندسازی: مستندسازی یکی از مهم ترین اصول بازسازی است. چراکه در صورتی که در آینده نیاز بنا نیاز دوباره به مرمت پیدا کند؛ باستان شناسان به مستندات قبلی نیاز دارند. بنابراین از تمام مراحل بازسازی بنا باید عکس و فیلم تهیه کنیم.
اشتباهات رایج در مرمت بناهای تاریخی
اشتباهات رایج در مرمت بناهای تاریخیهمانطور که در ابتدای مقاله نیز گفته شد بازسازی بناهای تاریخی نیاز به دانش بالا و تخصص باستان شناسی و مهندسی دارد. در صورتی که این دانش و تخصص به میزان نباشد و یا رعایت نشود، اشتباهاتی در مرمت رخ میدهد که گاهی با توجه به قدمت و ارزش بنا جبران ناپذیر است.
برخی از اشتباهات رایج در مرمت بناهای تاریخید عبارتند از؛ استفاده از تکنیک نامناسب و غیر مرتبط با هویت تاریخی بنا، استفاده از مصالح نامناسب، تغییر کاربری بنا برون در نظر گرفتن هویت اصلی آن و یا دخالت بیش از حد در ساختار بنا و استفاده از مدرن سازی در مرمت. همه این موارد اشتباهاتی هستند که در مرمت بناهای تاریخی بسیار پرتکرار بوده و بهتر است با مطالعه و دقت بالا میزان این اشتباهات را به حداقل برسانیم.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه