نور در معماری ایرانی (نور در معماری چیست؟)

نوردر معماری ایرانی

نور در طراحی معماری سنتی ایرانی چه در ظاهر و چه در باطن (عرفانی) حضور دارد و اشاره به آن ضروری است. در معماری ایرانی ، که معماری حقیقت جوست ، حقیقت کمال است و نور در معماری اسلامی نشانه ی حرکت به سوی حقیقت است.

“نقش نور در معماری اسلامی نمودار اصل تجلی است” نور مؤثر ترین بخش از معماری ایرانی است ، نه تنها به عنوان یک مؤلفه فیزیکی بلکه به عنوان نمادی از خرد الهی و همینطور وجود نور حضوری روحانی است که در سنگینی ماده نفوذ میکند و آن را به فرمی تازه که ارزش سکونت روح انسان را دارد تبدیل میکند.

نحوه استفاده از نور در معماری ایرانی در کنار عوامل دیگر مانند اقلیم و موقعیت قرارگیری یک بنا مطرح می شود . چنانکه در تاریخچه معماری سنتی ایران نور همیشه تعدیل شده دریافت میشده است و این امر از طریق عناصر تشکیل دهنده ی معماری ، مانند انواع روزنها و نورگیرها تأمین می گردیده است .

اما در معماری معاصر که ریشه در تقلید کورکورانه از فرهنگ و معماری غرب بالاخص اروپا دارد متاسفانه ابعاد معنوی بناها نادیده گرفته شده و هیچ توجهی به روح و روان انسان نشده است . این معماری که محصول اندیشه های روشنفکرانه اواخر دوره قاجار می باشد ، با پیشرفت و استفاده ی روزافزون از مصالح و تکنولوژی های جدید ، کم کم ، پا جای پای معماری سنتی نهاد و به صورت قالب و کلیشه در تمام نقاط کشور به اجرا در آمد و همه گیر شد.

از این رو پرداختن به موضوع نقش نور در معماری ایرانی و ارائه راهکارهایی در این زمینه ضروری می باشد.

هندسه نور در معماری ایران

هندسه نور در معماری ایرانی

هندسه کیفیتی است که اشیاء قدر و منزلت و ماهیت خویش را از آن کسب می کنند ، پس میتوان از هندسه نور سخن راند . لیکن معماری در این میان به دو صورت به استقبال نور می رود.

در صورت اول ، بیرون خود را به نور عرضه میکند و در صورت دوم ، نور را به درون خویش فرا می خواند.در صورت اول نور با چین شکن های معماری در بازی سایه و نیم سایه ، زیبایی ها و زشتی های آن را آشکار می کند.

در صورت دوم این معماری است که نور را به ترتیبی خاص و با کیفیتی انتخاب گرایانه اجازه ورود می بخشد گاه عرصه را تماما برای و با خارج کردن وی از حالت وحدانی خویش ، او را به کثرتی رنگین می خواند.

کاربرد نور معماری سنتی ایران

کاربرد نور معماری سنتی ایران

در فضاهای معماری ایرانی به دقت از سلسله مراتب نور و تاریکی در جهت حرکت و هدایت از فضایی به فضای دیگر استفاده شده است . در این سلسله مراتب شدت نور و تاریکی در فضاهاست که میزان اهمیت آنها را مشخص میکند.

در یک خانه ایرانی سنتی پس از ورودی آن و مکث در هشتی خانه از فضاهای کم نور و نسبتا تاریک  که بیشتر آن ها فضاهای حرکتی و مکث هستند و به وسیله شعاع های توری تابیده شده از کنار یا از بالا هدایت می شوند به حیاط که قلب بنا و پرنور ترین فضاست میرسیم.

همچنین بازشو ها و روزن اتاق ها به نحوی است که عبور نور ، سطح محدودی از پوسته داخلی را به خود اختصاص می دهد که از طریق شعاع های نورانی دورود نور به فضای درون مشخص می شود و در تقابل با فضای غالب تاریکی داخل ماثر نور با اهمیت و پررنگ تر جلوه میکند.

نور طبیعی در بناهای سنتی همواره جهت دهنده است و از جهت خاصی وارد فضا می شود ان در سنت ایرانی منبع و منشاء نور ( نور خورشیدی ) همیشه با تأمل و غیر مستقیم وارد میشود و در صورت ورود مستقیم که معمولا به وسیله نورگیرهای سقفی و بصورت شعاعهای باریک میتابد ، پایگاه ارزشمند خود را از دست نمیدهد.

پایداری نقش و نور در معماری ایرانی اسلامی

پایداری نقش و نور در معماری ایرانی اسلامی

در معماری ایرانی  اسلامی از جمله نقوشی که برگرفته از صفات نور بوده و کاربرد زیادی داشته است می توان به شمسه اشاره کرد . که در بطن ترکیب بندی سطوح پوشیده از اسلیمی های ایرانی مخصوصا بدنه گنبدها این پرتوافکنی به خوبی مشاهده می شود .

یکی دیگر از این نقش ها ” مقرنس ” ها هستند که نمایانگر نزول نور آسمانی بر گستره عالم خاکی است مقرنس تمثیلی از فیضان نور در عالم مخلوق خداوند است که چون چلچراغ بر سر جان نمازگزاران ، نور رحم و معنا و معنوی می گستراند.

فرم کلی و تابان مقرنس که از سمت آسمان به پایین تابیده می شود به خوبی در سردر ورودی مساجد و عبادتگاههای مسلمین تعبیه شده است تا مراجعه کنندگان را از همان بدو ورود در پرتو انوار معنوی به داخل مشایعت کند.

یکی دیگر از ویژگی های معماری ایرانی- اسلامی را می توان در انتخاب ، کاربرد و ترکیب مواد و مصالح مشاهده کرد . مطالعه نمونه های مختلف آثار اسلامی نشان میدهد ، هنرمندان این عرصه دانش فراوانی در خصوص قابلیت های طبیعی مصالح مختلف دارند و تلاش خود را در جهت استفاده از آن به کار برده اند.

در گذشته در انتخاب مصالح دقت فراوانی می شده است و به خواص ساختاری و ساختمانی مواد آشنایی کامل داشته اند ؛ همچنین با ارزیابی قوت ها و ضعف های هر کدام ، هر یک از مصالح را در جای مناسب استفاده می کردند . نور ، رنگ و آب از عناصر زیبایی شناختی معماری اسلامی به شمار می آید.

عناصر کالبدی نور در معماری سنتی ایران

نور در معماری سنتی ایران با استفاده از عناصر مختلفی در کالبد بنا ، به صورت طبیعی کاملا تعدیل شده دریافت می شده است . این عناصر بر اساس کاربردشان به دو گروه تقسیم می شوند که عبارتند از : گروه نخست نورگیر ها و دسته دوم کنترل کننده های نور مانند انواع سایه بان ها هستند . که در ادامه هر کدام به اختصار معرفی خواهند شد.

گروه نخست نورگیرها در معماری ایران

شباک

سطح مشبکی که از تو فضای پر و خالی تشکیل شده باشد ، به نحوی که از یک سو بتوان سوی دیگر آن را دید شباک نامیده می شود

جام خانه

در کلاله گنبدها و کلبه های گرمابه ها و غمخانه ی رباطها و بازارها هنوز هم روزن های وجود دارد که با چند حلقه سفالین به صورت قبه با کپه ی برجسته ای در آمده اند .

در این قسمت حلقه های سفالین را در کنار هم چیده اند و در زمستان ها جام های گرد شیشه ای مانند ته قرابه در میان حلقه ها کار می گذارند و تابستان ها یک یا كليه آن ها را بر می دارند ، امروز – هم برای روشنایی سرپوشیده هایی که به مناسبت فصل که باید گاهی سرد و گاهی گرم باشد مناسبترین وسیله است.

درو پنجره مشبک

پنجره متناسب با شدت نور ساخته شود . پنجره های مشبک تعادلی بین نور خارجی و داخل ایجاد می کند . طرح های پنجره های مشبک اغلب به گونه ای است که نور داخل اتاق را تنظیم می کند.

پنجره های مشبک نور شدید خارج را پخش کرده و آن را تعطیل می کنند و وقتی نور بیرون شدید نیست همه آن را به داخل اتاق عبور می دهند، گاهی برای در و پنجره های مشبک شیشه نیز به کار برده می شود.

روزن

در واقع روزن را می توان یک پنجره کوچک دانست که معمولا در بالای در و گاهی در دو سوی آن برای گرفتن روشنایی و تأمین هوای آزاد برای فضاهای بسته به کار می رفته است ،به عبارت دیگر روزن به سوراخ هائی اطلاق می گردید که در کلاله و یا شانه طاق ها تعبیه می شده است، روزن گاهی با چوب و گاه با گچ  ساخته می شده و اغلب ثابت بوده است

هورنو

به نور گیری بالای سقف گفته می شود ، چون در نزدیکی های تیزه گنبد امکان اجرا به صورت بقیه ی قسمت ها میسر نیست  لذا در نزدیکی های تیزه  ، سوراخ را پر نمی کنند تا در بالای طاق کار نور رسانی را انجام دهد.

مثلا در پوشش بازارها اکثرآ سوراخ هورنو باز است تا عمل روشنایی و تهويه صورت پذیرد.در يتاهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل بازارها و سایر بناهای عمومی از روشندان استفاده می کردند.

روشندان ها معمولا به شکل یک کلاه فرنگی بوده و عمود بر قسمت خورشیدی کار بتادی ساخته می شوند و برخی دارای شیشه بوده ، بعضی از آنها زمینه چند ضلعی دارند.

ارسی

ارسی پنجره مشبکی است که به جای گنسن روی پاشه گرد بالا می رود و در محفظه ای که در نظر گرفته شده جای می گیرد ارسی معمولا در اشکوب کوشک ها و پیشخان و رواق ساختمان های سرد سیری دیده میشود . نقش شبکه ای ارسی ، معمولا مانند پنجره از روزن های چوبی است

روشندان

در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل بازارها و سایر بناهای عمومی معماران در قسمت ” خورشیدی کاریندی ” دایره مرکزی روزنه ای ایجاد می گردند که به آن در اصطلاح روشندان می گوید.

فریز و خوون

یک نقش تزئینی است که با تکه های آجر تراشیده و موزائیک آن را پدید آورده اند ، آن گاه روی آن را با خاک و سریشم رنگ هائی که در آب حل کرده اند به رنگ های گوناگون رنگرزی می کنند و در پیشانی ساختمان ، میانه ستون ها و ” فريز ” در چیده می شود.

برای ورود روشنایی و هوا به اتاق ها لوله های گلچین را سوراخ کرده و نقش هایی پدید آورده و آن لوله ها را در بالای درها و پنجره ها می نشانیدند.

عناصر کنترل کننده های نوردر معماری ایرانی

کنترل کننده های نور ، نقش کنترل کننده گی نور و تنظیم آن برای ورود به داخل بنا را به عهده دارند . به دو دسته تقسیم می شوند : دسته اول عناصری که جزو بنا هستند مانند رواق ، تابش بند ، سایه بان ها ، سرادق و ساباط و دسته دوم عناصری هستند که به بنا افزوده شده و گاهی حالت تزئینی دارند مانند پرده . این عناصر را نیز به اختصار معرفی می کنیم.

 

عناصر کنترل کننده های نوردر معماری ایرانی

رواق

فضایی است در معماری سنتی ایران مشتمل بر سقف و ستون که حداقل در یک طرف مسدود باشد . انسان را از تماس با بارش و تابش نور آفتاب مصون می دارد و در مناطقی که شدت نور و حرارت خورشید زیاد باشد نور مناسب و ملایمی را به داخل عبور می دهد . در این صورت روشنائی از طریق غیر مستقیم یا با واسطه وارد می شود

تابش بند

تایش بند یا تاووش بند یا آفتاب شکن تیغه هایی به عرض 6 الى 18 سانتی متر است که گاهی ارتفاعی تا حدود 5 متر دارد و با کمک گچ ونی آنها را می ساختند . در معماری سنتی ایران  معمولا در بالای در و پنجره کلافی می کشیدند که در واقع تابش بند افقی بوده و اصطلاحا به آن سرمایه می گفتند و توسط آن ورود آفتاب به درون فضا را کنترل می کردند

سایه بان

ایجاد سایه بر روی پنجره ها از تابش مستقیم آفتاب به سطح پنجره جلوگیری کرده و در نتیجه حرارت ایجاد شده ناشی از تابش آفتاب در فضای پشت آن به مقدار قابل ملاحظه ای کاهش می یابد . کارایی سایه بان ها متفاوت بوده و به رنگ و محل نصب آنها نسبت به پنجره و همچنین شرایط تهویه طبیعی در ساختمان بستگی دارد . سایه بان ها به انواع ثابت ، متحرک و همچنین سایه بان های طبیعی مثل درختان تقسیم می شوند.

 

سرداق

سایه بنا بر سرا که پرده آن بر خرپاهایی که بر بالای سرا نشانیده بودند کشیده می شد و بدین ترتیب مانع تابش بند خورشید به درون سرا می شد.

ساباط

کوچه ای سر پوشیده که هم در شهرهای گرمسیری و هم سرد سیری به چشم می خورد . در شهرهای گرمسیری مجبور بودند کوچه را تنگ و دیوار را بلند بگیرند و برای ایجاد سایه سایاط می گذاشتند

پرده

استفاده از پرده های ضخیم برای جلوگیری و تنظیم نور در معماری سنتی ایران برای ورود به ساختمان از دوره صفویه معمول بوده است . این پرده ها معمولا از جنس کرباس و یا ابریشم بوده و به صورت یک لا و دولا استفاده شدند و به طور معمول در جلو ایوان ها و یا پنجره ها و ارسی ها نصب می شد

نتیجه گیری کارکرد نور در معماری ایران

نور در معماری سنتی ایران با بینش اسلامی همگون شده است . به گونه ای که ارزشی دو چندان پیدا نموده است ، در معماري گذشته ایران ، بنا و نور را در نقش جسم و روح می توان دید که به هم وابسته اند یکی برای حضور مادی و دیگری برای حضور معنوی ، نور یکی از جنبه های ممتاز معماری ایرانی و از عناصر معرفت الهی می باشد .

با این حال ، معماری معاصر ایران ، هنوز نتوانسته است به نقش نور به عنوان عنصری اساسی در ایجاد فضایی معنوی و آرامش بخش برای انسان در معماری سنتی پی ببرد . نمود جنبه های معنوی نور در سیمای فیزیکی ساختمان ، یکی از عوامل اساسی پایداری معماری ایران به شمار می رود.

 

منابع:

https://classroom.synonym.com/importance-of-water-in-islamic-architecture-12086141.html

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Call Now Buttonتماس