کاشی کاری معقلی در معماری (کاشی معقلی چیست و کجا کاربرد دارد)

کاشی کاری معقلی در معماری سنتی

هنر کاشی کاری معقلی را می توان مکمل کارها و تزییناتی دانست که در انواع نما سازیها و پوشش های خارجی و داخلی به کار گرفته می شود . از قرن چهارم و پنجم هجری برای زیبا سازی و نما سازی  ساختمانها ، از روش تزیینات آجری دور درج چینی بناها استفاده می شده است .

تاریخچه کاشی معقلی

استفاده از هنر معقلی سازی که اساسا برای تزیینات نما چه در قسمتهای  خارجی و چه در بخشهای داخلی بناها به کار می رود ، پس از پیدایش هنرهای معرق و کاشی هفت رنگ در زمان تیموریان عمومیت یافته است . قدیمی ترین انواع معقلی تا چندی قبل در بنای مسجد جامع گوهرشاد مشهد که از جمله آثار آن دوره است ، وجود داشته و جدیدا بازسازی شده است

تاریخچه کاشی کاری معقلی

به طور کلی بناهای اولیه که بعد از اسلام ، یعنی تا قرن سوم و چهارم ساخته می شد . فاقد نماسازی بود . ولی بعداز این زمان تربينات آجری و نماسازی تمام زمینه برای بناها به سرعت مورد توجه  قرار گرفت .در این دوران – قرن چهارم و پنجم – بود که تمام بازیهای آجرها در انواع حصیری ، جناقی و به خفته وراسته به وجود آمد .

قدیمی ترین نمونه آن را می توان در بنای خرقان قزوین ، ساخته شده در قرن پنجم هجری ، و یا بناهای دیگری نظیر آن دید . از این پس شکل دادن به نماهای خارجی و پوششهای داخلی مورد توجه بوده است ، به کارگیری این روش را می توان در بدنه سازی و پوشش گنبد و مناره های آجری نظر میل خسروگرد سبزوار و میل سلجوقی در دامغان و میل چهل دخترانه در اصفهان و منار قبر و زاباد در علی آباد کاشمر ، دید که با انواع نماسازی های اجرا در اشکال و گونه های متفاوت خطوط کوفی آجوی و تقوش هندسی در گره همراه با ، حرکات موزون گل و برگ ها، مجموعه تصاویر هماهنگ و حیرت انگیری به وجود آورده است .

مراحل ساخت کاشی معقلی

  1. طراحی

تصویر کردن طرح بر روی کاغذ با رعایت مدولار بودن قطعات براساس ابعاد قطعات برش بروی کاغذهای شطرنجی و یا ایزومتریک اولین مرحله ساخت کاشی معقلی می باشد.

 

  1. تفکیک رنگ و برش

در مرحله دوم نوبت به برش کاشی ها برطبق ابعا به دست امده می رسد و برای انجام این کار از روش های مختلف از قبیل تراش با تیشه ویا برش توسط واتر جت و یا سنگ فرز انجام می گیرد.-.

3.تخمیر

در این مرحله طرح با استفاده از روش گرته بر روی سطح که در واقع قالب معکوس سطح کار است منتقل می شودو باید به این نکته توجه داشت که قطعات برش خورده به تفکیک رنگ که اصطلاحا به ان ها صابونک گفته می شود درجای خود قرار می گیرندو بعد از ان تنظیمات نهایی در مورد پیرمان کاشی ها و تنظیم درزها صورت میگیرد..

کاشی معقلی در معماری اسلامی

کاشی معقلی و کاشی هفت رنگ

بطور خلاصه پیدایش کاشی کاری معقلی را می توان بعد از به وجود آمدن هنر کاشی هفت رنگی و کاربرد آن در پوششهای داخلی ، و لزوم نماسازی های خارجی دانست . زیرا مخارج و زمان ، تهیه و نصب کاشی هفت رنگ  به مراتب بیش از کاشی کاری معقلی است.

علاوه بر آن کارهای معقلی از کاشی هفت رنگ مقاوم تر است . دلیل آن نیز ابعاد کوچک کاشی کاری است . این ابعاد که بیشتر به صورت مربع ساخته شده باعث کاهش آثار ناشی از تغییرات جوی درکاشی می شود و پدیده هایی چون انبساط و انقباض کاشی ناشی از این آثار را خنثی یا کم اثر می کند.

از هنر معقلی سازی در بناهای معماری سنتی ، مخصوصا معماری اسلامی مساجد نهایت استفاده شده است . بطوری که بتدریج در اغلب بناها به جای به کارگیری مصرف و یا کاشی هفت رنگ در تمام سطوح خارجی و غرفه ها و ایوان های بنا ، از وجود انواع معقلی سازی ها استفاده شده است .

از آن جمله بنای سنتی و تاریخی خواجه ربیع در مشهد ، ساقه و گنبد امام زاده محمد محروق در نیشابوری ، گشنیده مقبره شیخ صفی الدین شار اردبیل ، گنبد سید محمد در شیراز ، امامزاده عبدالله در همدان کنید . مسجد جامع گوهرشاد و هم چنین نماسازیهای بقعه وگنبد و طاق نما سازیهای امام زاده حسین در قزوین و بناهای بسیار دیگری را می توان نام برد .

نمونه کاشی کاری معقلی و پیدایش مراحل اولیه آنها را می توان در انواع پوشش طاقهای ضربی در نواحی داخلی بنا ونماسازی های خارجی ، در طاق نما ها برخی بناها جستجو کرد.

 

مزایای استفاده از کاشی معقلی در نماسازی بنا :

-در بحث تهيه کاشی معرق و کاشی هفت رنگ باید بگوییم  که تهیه این نوع کاشی ها هزینه زیادی در بر دارد . در صورتی که هزینه انجام کارهای معقلی در مقایسه با آن بسیار کم است

– با توجه به تهیه نمونه معرق کاشی و کاشی هفت رنگی که مستلزم وقت زیاد است ، تهیه کاشي معقلی به وقت بسیار کمتری احتیاج دارید .

ضمنا گفتیم که ابعاد کاشی معقلی بسیار کوچک است و از قرار گرفتن آجر و کاشی در کنار هم و در قطعات جدول بندی کار معقلی شکل می گیرد . استفاده از این روش ، عمل لعاب پریدن و خرد شدن را در کاشی که در اثر “انقباض و انبساط”  ناشی از پذیرش سرما و گرما به وجود می آید و کاهش می دهد. این عوامل باحدث دوام و مقاومت بیشتر معقلی نسبت به کاشی هفت رنگ می شود.

کاشی معقلی

 ترکیب در کاشی کاری معقلی

شكل كاشي کاری معقلي براساس خانه بندی و جدول کشی و بطور کلی از حالتهای شطرنج به وجود می آید . اصول شطرنج بندی در زمینه های معقلی به صورت مربع و با لوز مربع است . خطوط مستقیم در معقلی به صورت محورهای عمودی و افقی  کاربرد فراوان دارد ، اما حرکات دیگری ماند خطوط مورب  که اکثرا تحت زوایای 45 درجه هستند ، نیز وجود دارد که حالتهای معقلی را به وجود می آورد . در معقلی سازی محور حرکات به ندرت تحت نزوایای ۳۰ و 6۰ درجه بوده ، اما وجود این محورها تحت این دوزوایا در پاره ای آثار مرتبط با این هنر نیز دیده شده است ، مانند معقلی لوز بندی به کار رفته در چهار نبش اسکلت ساعت در حين اتابکی در بارگاه حضرت معصومه ( س)

نتیجه گیری

تکنیک معقلی در کاشی کاری ایران در دوره سلجوقیان به اوج خود رسید.این نوع از کاشی کاری در واقع از کنار هم چیدن قطعات تراش خورده کاشی های رنگی که عمدتا به اشکال مربع و مثلث و لوزی هستندطرحهای هندسی و خطوط بنایی خلق میشود..

در معماری سنتی ایران کاربرد نقوش معقلی با استفاده از مصالحی مانند: کاشی و آجر (جداگانه و درهم) ساخته می شود و در تزئینات سطوح داخلی و خارجی مساجد و ایوان ها و پیکر گلدسته ها به کار گرفته می شود.

 

منابع:

کاشی کاری معقلی در معماری ایران | کاشی معقلی چیست

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Call Now Buttonتماس