طراحی پلان مسجد
طراحی پلان در معماری سنتی ایران از گذشته تاکنون از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. پلان فضاهای متنوع با رعایت سلسله مراتب و در نظر گرفتن کاربری فضا، طراحی و اجرا میشدند. طراحی مسجد نیز یکی از طراحی های فکر شده و پرکاربرد در معماری سنتی ایران پس از ورود اسلام است. طراحی پلان مساجد (Mosque Plan Design) ایرانی معمولا دارای فرم مربعی سبک چهار ایوان و دو محوری هستند.
پلان مسجد دارای عناصر و فضاهای متنوعی است که جانمایی هرکدام دارای قوانین و مقررات خاص و مهمی است. در ادامه به الزامات طراحی پلان مسجد در معماری سنتی ایران و همچنین دیگر ویژگی های طراحی پلان مسجد اشاره خوهایم کرد.
تاریخچه طراحی پلان مسجد
تاریخچه طراحی پلان مسجددر قرن های اولیه ورود اسلام به ایران پلان ها معمولا دارای شبستان و ستون بودند. در این زمان که مساجد بیشتر در سبک خراسانی و با حداقل تزئینات ساخته میشدند؛ پلان ها معمولا دارای صحن مرکزی و فضاهایی در اطراف بودند. رفته رفته در دوره سلجوقی، پلان ها به صورت چهار ایوانی در اطراف حیاط مرکزی طراحی شدند. مانند مسجد جامع اصفهان.
در ادامه در دوره های مختلف تاریخی اعم از تیموری و صفوی پلان ها به صورت چهار ایوانی باقی ماندند ام تزئیناتی به آنها اضافه شد که شکوه مسجد را افزایش میداد. عناصری مانند گنبد ها و کاشیکاری ها به مساجد اضافه شد و پلان ها دقیقا بر اساس محور قبله طراحی میشدند. امروزه نیز معماران سعی کرده اند در طراحی مساجد فرم سنتی پلان ها را حفظ کرده و تنها با متریال جدید مانند بتن و فولاد آن را طراحی کنند.
به نقل از مقاله «استانداردهای طراحی و ساخت مساجد در کشور» در ایسنا: این طرح ها شامل معیارها و اصولی برای طراحی فضای داخلی مساجد از جمله مکان و محل عناصر اصلی مانند شبستانها، ایوان و محراب و فضاهای جانبی و خدماتی، فضاهای ارتباطی مانند راهپلهها و راهروهاست.
انواع فضاهای موجود در طراحی پلان مسجد
انواع فضاهای موجود در طراحی پلان مسجدیکی از مواردی که در این بخش باید مورد توجه و بررسی قرار گیرد، انواع فضاهای موجود در طراحی پلان مسجد است. این فضاها عبارتند از:
فیلتر ورودی و جاکفشی
با توجه به میزان مساحت مورد نیاز برای هر فضا درصدی از مساحت کل به آن اختصاص داده میشود. این میزان بسته به کاربری فضا و میزان تردد افراد در آن متفاوت است. در مساجد بزرگ محلی و منطقه ای معمولا فضایی بین 2 تا 4 درصد از کل مساحت مسجد؛ به فیلتر ورودی و جا کفشی اختصاص داده میشود. این فضا معمولا قبل از شبستان اصلی و بعد از سردر ورودی مسجد قرار میگیرد. فضای جاکفشی در طراحی پلان مسجد شامل کمد هایی برای قرار دادن کفش ها و راهرویی برای عبور تعداد زیادی از نمازگذاران است.
سرویس بهداشتی
درمیان انواع فضاهای موجود در طراحی پلان مسجد؛ سرویس بهداشتی یکی از پر کاربرد ترین و ضروری ترین فضاها به شمار میرود. از سرویس بهداشتی برای وضو گرفتن و تطهیر قبل ازنماز استفاده میشود. باید در طراحی پلان مسجد به این نکته توجه کنیم که؛ پلان باید دارای دو قسمت سرویس زنانه و مردانه باشد و با توجه به میزان تردد در مسجد تعداد سرویس ها افزایش پیدا میکند.
برای مثال تعداد سرویس ها در مساجد محلی با مساجد منطقه ای و شهری متفاوت است در فضای سرویس بهداشتی باید قسمتی بزرگ و قابل دسترسی برای وضو گرفتن فراهم باشد. در طراحی پلان مسجد با توجه به نوع محلی یا منطقه مسجد فضایی بین 2 تا5 درصد از مساحت کل به سرویس بهداشتی اختصاص داده میشود.
آبدارخانه
آبدارخانه نیز یکی از فضاهای موجود در طراحی پلان مسجد به شمار میرود؛ این فضا علاوه بر اینکه برای کارکنان و روحانی مسجد مفید است و نیاز های روزانه آنها را برطرف میکند، برای نمازگذاران و مدعوین مسجد نیز مورد استفاده است. از آنجایی که در مساجد مجالس روضه و یا تعزیه نیز برگذار میشود نیاز به پذیرایی نیز داریم که فضای آبدارخانه این نیاز را به خوبی پاسخگو است. با توجه به نوع مسجد فضایی بین 1تا3 درصد مساحت کلی به آبدارخانه اختصاص داده میشود. بهتر است این فضا در قسمتی جانمایی شود که هم به قسمت زنانه و هم به قسمت مردانه دسترسی داشته باشد.
محل زندگی خادم مسجد
از آنجایی که هر مسجدی نیاز به خدمتگذار برای نگهداری و نظافت دارد در طراحی پلان مسجد جانمایی فضایی برای زندگی خادم مسجد ضرورت دارد. در مساجد بسته به تعداد خادمی که دارند و نوع محلی و یا منطقه ای مسجد فضایی بین 2تا4 درصد مساحت کل فضای مسجد به خانه یا محلی برای استراحت خادم اختصاص داده میشود.
- حیاط
حیاط مرکزی یا صحن یکی از مهم ترین قسمت ها در طراحی پلان مسجد است. در این فضا معمولا مجالسی مانند تجمع های علمی فرهنگی، بازدید های گروهی و فعالیت های اجتماعی افراد محله انجام میشود. به همین دلیل یکی از مهم ترین فضاهای مسجد به شمار میرود. جانمایی صحن مسجد در پلان معمولا در قسمت مرکز و یا جنوب مسجد انجام میشود و فضایی بین15تا20درصد مساحت کل مسجد به آن اختصاص داده میشود.
شبستان همکف
شبستان همکف در واقع فضای اصلی مسجد است که به دو بخش زنانه و مردانه برای اقامه نماز جماعت تقسیم میشود. این بخش شامل قسمت محراب برای اقامه نماز توسط امام جماعت، منبر برای سخنرانی ها و فضایی برای اقامه نماز دیگر نمازگذاران است. معمولا فضایی بین 45تا50 درصد مساحت کل مسجد به شبستان اصلی اختصاص داده میشود که مهم ترین بخش مسجد است.
دفتر هیئت امنا و روحانی مسجد
یکی از مهم ترین فضاهایی که حتما باید در طراحی پلان مسجد جانمایی شود محلی برای استراحت روحانی مسجد و همچنین جلسات هیئت امنای مسجد است. برای این فضا معمولا 3تا5 درصد از مساحت کل پلان به این قسمت اختصاص می یابد. بهتر است این فضا در محلی از طراحی پلان مسجد قرار گیرد که خصوصی تر بوده و در محل عبور دیگر کاربران نباشد.
الزامات طراحی پلان مسجد
الزامات طراحی پلان مسجد- در طراحی راهرو ها و مسیر های حرکتی باید از تداخل مسیر بانوان و آقایان احتناب کنیم.
- رعایت سلسله مراتب از عمومی ترین تا شخصی ترین فضاها، در طراحی پلان مسجد مانند طراحی دیگر فضاها در معماری سنتی ایران بسیار اهمیت دارد.
- تعبیه فضاهایی برای عبور و نماز و عبادت افراد مسن، معلول و خردسال در طراحی پلان نیز یکی از الزامات طراحی پلان مسجد است.
- راهرو ها و پله های موجود در پلان باید با توجه به میزان تردد افراد در فضا طراحی شود تا از برخورد نمازگذاران به یکدیگر جلوگیری شود.
- حداکثر استفاده از نور طبیعی و جانمایی بازشوها با توجه به اقلیم نیز یکی از الزامات طراحی پلان مسجد در معماری ایرانی است.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه