در دل کویر سوزان کرمان، جایی که سکوت شنها با آفتاب سوزان درآمیخته، بنایی باشکوه سر از خاک برآورده که گویی روایتگر قرنها شکوه و عظمت است. ارگ بم نماد شکوه و تاریخ غنی ایران، در دل استان کرمان قرار گرفته است و به عنوان یکی از بزرگترین و قدیمیترین شهرهای خشتی جهان شناخته میشود. این دژ خشتی افسانهای، نه تنها بزرگترین سازه خشتی جهان، بلکه تپندهترین قلب تاریخ و تمدن ایرانزمین است.
با دیوارهایی بلند و برجهایی استوار، همچون نگینی درخشان بر پهنه تاریخ ایران سرافراب میدرخشد و بازدید کننده، گردشگران را به سفری در اعماق قرون میبرد؛ جایی که آوای زندگی، تجارت، فرهنگ و معماری هنوز در میان دیوارهایش طنینانداز است. در ادامه همراه ما باشید تا بیشتر با این سازه خشتی جهان آشنا شوید.
با ارگ ارزنده بم بیشتر آشنا شوید
با ارگ ارزنده بم بیشتر آشنا شویددر میان قلعه های ایران، ارگ بم، بزرگترین سازه خشتی جهان، مانند نگینی ارزشمند در قلب شهر تاریخی بم در جنوبشرقی ایران میدرخشد. این بنای شکوهمند که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، روزگاری یکی از پایگاههای مهم در امتداد جاده ابریشم به شمار میرفت. ارگ بم ریشه در دوران ساسانیان دارد و بر بالای تپهای در شمالغربی شهر قدیم بم جای گرفته است؛ نقطهای مهم و حساس که در گذرگاه مسیرهای تجاری میان آسیای میانه، خلیج فارس و مصر قرار داشت.
دوران شکوفایی ارگ از سده هفتم تا یازدهم هجری قمری رقم خورد، زمانی که این مجموعه به یک مرکز تجاری مهم برای تبادل پارچههای ابریشمی و پنبهای بدل شد. این ارگ گسترهای به طول ۳۱۵ متر در راستای شرقی، غربی و ۲۷۰ متر در امتداد شمالی، جنوبی را در بر میگیرد و جلوهای بیمانند از هنر و مهندسی ایرانزمین کهن است.
با وجود آنکه زمینلرزهای در سال ۱۳۸۲ بخش زیادی از این شاهکار معماری را نابود کرد و تقریبا حدود ۸۰ درصد از این بنای تاریخی آسیب دید، اما تلاشهای گسترده موجب شده که بیش از نیمی از ارگ بم تا امروز بازسازی شده و بار دیگر روح حیات در کالبد این اثر تاریخی دمیده شود.
تحولات ارگ کریمخان در گذر زمان
تحولات ارگ کریمخان در گذر زمانارگ بم یکی از معدود آثار برجایمانده از دوره زندیه است که از تخریبهای گسترده دوران محمدخان قاجار تا حد زیادی در امان مانده است. پس از فتح شیراز، محمدخان به دلیل کینهای که نسبت به کریمخان زند داشت، دستور تخریب برخی از بناهای ساختهشده در دوران زندیه را صادر کرد؛ و طبق این دستور صادر شده آثاری تاریخی مانند: حصار شهر کاملا ویران شدند. اما با این حال ارگ کریمخان به عنوان مقر حکومت و محل استقرار امیران فارس که از سوی حکومت مرکزی منصوب میشدند، باقی ماند.
در این دوران، ارگ کاربری مشخصی نداشت و بسته به سلیقه فرمانداران، دچار تغییراتی شد که برخی از آنها جنبه تخریبی داشتند. در دوره پهلوی، ارگ تغییرات اساسی را تجربه کرد. در سال ۱۳۱۰ با تاسیس شهربانی شیراز، این بنا به زندان عمومی تبدیل شد. برای این منظور، تالارهای تاریخی ارگ را به دو طبقه تقسیم کردند و در هر طبقه چند سلول ایجاد نمودند.
همچنین نقاشیهای دیواری دوران قاجار را با لایهای از گچ پوشاندند و بهجای آنها، گرمای آتشدانها موجب دوده گرفتن و تیره شدن دیوارها شد. این اقدامات، آسیبهای جدی به بنا وارد ساخت. سرانجام در سال ۱۳۵۰، ارگ بم به اداره فرهنگ و هنر سپرده شد و به عنوان مکانی برای نگهداری و حفاظت از آثار ملی مورد استفاده قرار گرفت.
این بنا در۱۴ خرداد سال ۱۳۵۱ با شماره ۹۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. امروزه ارگ بم تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی قرار دارد و به عنوان موزهای مهم در شهر شیراز پذیرای گردشگران است.
ساختار ارگ باشکوه بم
ساختار ارگ باشکوه بمارگ بم با طراحی چهارگوش مستطیلشکل و کاربری دوگانه، یکی از شاهکارهای معماری دوره زندیه به شمار میرود. این مجموعه شامل دو بخش اصلی است: بخش نظامی و بخش مسکونی، که به خوبی نیازهای حکومتی و امنیتی را در کنار آسایش و سکونت در یک بنا برآورده کرده است. ارگ در زمینی به مساحت حدود ۱۳ هزار متر مربع بنا شده و زیربنایی بالغ بر ۴ هزار متر مربع دارد.
آنچه این بنای عظیم را پس از گذر سالها و تخریبهای گوناگون همچنان استوار و پابرجا نگه داشته، استفاده از مصالح ساختمانی مرغوب و هنر دست معماران برجسته آن عصر است که با دقت و مهارت، در زمانی نسبتا کوتاه این ارگ را بنا کردند. ارگ کریمخان به سبک معماری درونگرا ساخته شده است؛ سبکی که بیشتر در بناهای اصفهان دیده میشود.
در این سبک، تمرکز اصلی بر زیبایی و تزئینات داخلی است، در حالی که نمای بیرونی بنا ساده و بیپیرایه باقی میماند. فضای داخلی ارگ با گچبریها، نقاشیهای ظریف و عناصر تزئینی چشمنواز آراسته شده و شکوه و جلال خاصی را به نمایش میگذارد.
کشفیات جدید در ارگ زیبای بم
کشفیات جدید در ارگ زیبای بمپس از آنکه زلزله ویرانگر سال ۱۳۸۲ باعث تخریب گسترده ارگ بم شد، پروژههای متعددی برای بازسازی این سازه خشتی بزرگ آغاز گردید. در جریان این اقدامات، آثار و یافتههای مهمی از دل ویرانهها بیرون آمد که بخشی از تاریخ پنهان این ارگ را روشن کرد. همزمان با نهمین سالگرد زلزله این بنای تاریخی یکی از کارشناسان میراث جهانی از کشف پرستشگاههایی ناشناخته در امتداد گسل بم (افراز) خبر داد.
همچنین لایههایی قدیمی از برج کهن ارگ نیز شناسایی شدند که دیدگاههای جدیدی درباره معماری و توسعه تدریجی این مجموعه تاریخی ارائه میدهند. در کنار اینها، تعدادی سنگنگاره متعلق به سه دوره تاریخی متفاوت نیز در میان آوارها کشف شد. این سنگها صحنههایی از شکار بز و پلنگ با تیر و کمان را به تصویر میکشند و به نظر میرسد نمادهایی از باورها و شیوه زندگی مردمان گذشته باشند.
اما شاید یکی از تکاندهندهترین یافتهها، کشف بقایای ۶۸ کودک خردسال در دل دیوارهای ضخیم ارگ بم بود. بررسیها نشان داد که این اجساد، که همگی متعلق به کودکان یک تا شش ساله و همگی پسر بودند، حدود ۲۰۰ سال پیش درون خشتهای دیوار مدفون شدهاند. این اسکلتها هنگام عملیات حفاری و بازسازی کشف شدند.
دکتر لیلا پاپلی، یکی از کارشناسان حوزه باستانشناسی، با آزمایش DNA روی بقایای اجساد، به این نتیجه رسید که همه کودکان پسر بودهاند. این یافته باعث طرح فرضیههایی درباره وجود رسم ناآشنای پسرکشی یا نوعی آیین نذری در آن دوران شده است، هرچند این نظریه همچنان مورد بحث و بررسی است.
ارگ بم کجاست؟
ارگ بم کجاست؟آدرس ارگ بم در استان کرمان، شهر بم، خیابان بهمن قرار دارد. برای بازدید از این بنای تاریخی، کافی است به شهر بم سفر کنید و از طریق خیابان بهمن به راحتی به آن دسترسی پیدا کنید.
- آدرس بنای تاریخی ارگ بم: این بنای تاریخی در استان کرمان، شهر زیبای بم، خیابان بهمن قرار دارد.
ساعات بازدید از ارگ بم کرمان
در نیمه نخست سال، گردشگران میتوانند از ساعت ۷:۳۰ صبح تا ۱۹ عصر از این بنای تاریخی دیدن کنند. برای بازدیدکنندگان در نیمه دوم سال نیز بازدید از ارگ بم از ساعت ۷:۳۰ صبح تا ۱۷ بعدازظهر امکانپذیر است.
سخن پایانی
ارگ بم، نمادی باشکوه از فرهنگ. تاریخ و هنر معماری ایران است که در دل کویر کرمان سر برآورده و سالها قامت خویش را سرافراز نگاه داشته است. این دژ خشتی که روزگاری پناهگاه پادشاهان، فرماندهان و مردم بوده، امروزه روایتگر فراز و فرودهای تاریخ و هویت ایرانی است. 4
با وجود زلزله سهمگین سال ۱۳۸۲ که خسارات جبرانناپذیری بر پیکره آن وارد کرد، ارگ زیبای بم همچنان زنده است؛ نه تنها در آجرها و دیوارهای در حال مرمت، بلکه در ذهن و دل مردمانی که میراث خود را فراموش نکردهاند. این بنای ارزشمند، امروز فرصتی برای آموختن، تماشای تاریخ از نزدیک و اندیشیدن به ریشههای تمدنی ما است.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه