شبستان مسجد (4 نوع شبستان در معماری مسجد)

5/5 - (7 امتیاز)

شبستان چیست؟

شبستان مسجد به عنوان شاخص ترین عنصر معماری در مساجد سنتی می باشد که به لحاظ ساختاری و کالبدی از جایگاه مهمی برخوردار بوده است.

ولی با گذشت زمان در معماری مساجد معاصر تغییرات مشهودی در ساختار و سازمان این فضا به وجود آمده است.

در تعریفی دیگر می توان گفت شبستان قسمتی است از مسجدهای بزرگ دارای سقف است. فضایی سرپوشیده که در آن نمازگزارده می شود و به عنوان اندام اصلی معماری مساجد معمولاً دارای دو بخش زنانه و مردانه است.

شبستان_چیست_؟

تاریخچه ساخت شبستان مسجد

ترکیب گنبدخانه و ایوان رو به میان ســــرا را که از انواع مساجد شبستانی است را  می توان در ساختمانهای پیش از اسلام نیز یافت، به ویژه در برخی آتشکده ها که شماری از آنها به دست نو مسلمانان به مسجد تبدیل شد.

سپس در سده چهارم و پنجم برخی از مساجد شبستانی را به این الگو تبدیل کردند، مانند مسجد جامع اصفهان و اردستان.

در مورد بنیان اولیه مسجد جامع اصفهان بحث های زیادی مطرح شـده اسـت. برخی پیشینه آن را به دوره ساسانی می رسانند و معتقدند که مسجد اولیه در محلی که قبل از آن آتشکده بوده ، بر پا شـده اسـت.

از جمله این افراد حاج میرزاحسن خان جابر انصاری است. وی در این مورد ی گوید  مسجدجامع عتیق در عجم آتشکده بوده است و اعراب ان را مسجد نمودند.

این مسجد قبلاً آتشکده یا معبد بود. هلاکوی مغول در قرن ۷ ق . به قتل و غارت ساکنان شهر پرداخت و آن را به صورت نیمه ویران درآورد.

باید گفت مسجد اولیه با فرم شبستانی، دارای صحن مرکزی ( میان سرا )، شبستان های ستون دار در چهار سـمت حیاط، دیوار خشتی محصورکننده و سردر بود.

در سده های بعدی مساجد بسیاری را با این الگو ساختند که نمونه بسیار هوشمندانه و عالی آن مسجد جامع اصفهان است که به شیوه اصفهانی ساخته شد.

در سده پنجم و ششم مساجد مهمی ساخته شد که همه دارای اتاق گنبددار و ایوان بودند. بدین ترتیب بیانگر تفسیر نهایی شبستان مسجد ایرانی است که از معماری مذهبی و کاخ های ساسانیان برای اهداف و مقاصدی تازه استفاده برد.

ایوان شبستان مسجد به روی حیاطی با یک ایوان در مرکز هر محور که از نظم خاص و رواق های دور حیاط بیرون می زد باز می شود. با اینکه تأکید در نمای داخلی ثابت بود نمای خارجی برعکس آن ، شکلی بسیار ساده و بی آلایش داشت . البته ناگفته نماند که درگاه ایوانها از این قاعده مستثنا بودنـد.

شبستان_مسجد

مفهوم شبستان مسجد

به معنی تجلی گاه وحدت مسلمانان است که با ورود افراد به آن جا همـه امتیازهای دنیوی آنها از میان می رود.

فضای ساکن و خیال انگیز شبستان مسجد با آغاز نـمـاز بـه صـورت حرکتی جمعی از ذکر خفی بـه جلی تبدیل می شود. وجود ستون های مکرر داخل آن نیز به تعبیری نمازگزاران است که پشت هم ایستاده اند.

مساجد شبستانی

مسجدهای شبستانی ایران در کیفیت یکرنگ فضای سرپوشیده مسجد و نوع ارتباط آن با حیاط، همانند مسجد پیامبرند.

این مساجد، شبستان هایی ستون دار بادهانه هایی برابـر و پوشیده بـاطـاق آهنگ دارند ، که دریک یا چند سـوی حیاطی گردآمده اند.

برپایه تجربه های پیشین نیاکان، طاق گهواره ای به گونه ای شایسته در ساختمان شبستان مسجد به کار رفت. در بسیاری از مناطق ایران ساختمایه ای جز خشت و گل نبود، پس ستون های چوبی و سنگی و سقف های تخت وتیرپوش تجربه شـده در مساجد ستون دار کنار گذاشته شد و با طاقهای آهنگ متکی بر دیوار، طاقهای ستبر خشتی، شبستانی پدید آمد که در پایین و بر زمینه ، یکرنگ ویکسان ، و در بالاو بر آسمانه ، جهت دار و قبله نشان بود.

الگوهای شبستان مسجد

استاد کریم پیرنیا نمونه شبستان مسجد را به سبک عربی نمی پذیرد و این شیوه را بر گرفته از گذشته معماری ایرانی می دانست . اما در یک دسته بندی کلی تر می توان انواع مساجد شبستانی را در سرتاسر جهان اسلام با چهارالگوی اصلی مورد شناسایی قرار داد

 مسجد با شبستان ستون دار

این الگو همان است که سبک عربی نامیده شده و الگوی آن مسجد پیامبر ( ص ) است.

مسجد با شبستان ایوان دار ( تک ایوانه ، دو ایوانه و چهار ایوانه )

ایوان فضایی سرپوشیده است که از یک یا دو یا سه سو به بیرون راه دارد و باز است . خاستگاه ایوان از سرزمین های میانه دریاچه آرال و خزر دانسته شده است . از ایوان اتاق دار در کاخ های هخامنشی ، اشکانی و ساسانیان بسیار بهره گرفته شده است . یکی از کهن ترین مساجد ایوان دار مسجد جامع تبریز است.

الگوی شبستان های چهارستونی که در ساده ترین حالت شامل یک پلان مربع با چهارستون در فضای میانی آن است ، در مقایسه با الگوهای تاریخی موجـود و الگوهای محتمل دیگر ، امکانات و قابلیت های ویژه ای را برای طراحی شبستان مساجد در مقیاس های متفاوت ارائه می دهد

مسجد با شبستان ایوان دار و گنبدخانه پشت ایوان

این الگو را می توان برابر الگوی مساجد ایرانی در نظر گرفت.

مفاهیم و کیفیات موجود در طرح شبستان مسجد

از جمله مفاهیم موجود در طرح شبستان مسجد شامل موارد زیر می باشد:

  • رعایت سلسله مراتب در پلان
  • رعایت سلسله مراتب در ارتفاع
  • تنوع
  • تداوم و وحدت در ترکیب فضاها
  • حضور با معنی نور در مجموعه
  • ترکیب مناسب فضای شبستان با صحن اصلی و فضای باز و همچنین خوانایی محور و جهت قبله
  • غنای هندسه مخصوصا رابطه ستون های شبسـتـان بـا چهار فضای متفاوت در اطراف هر ستون
  • وحدت و تمایـت یکایک فضاهـا در کنار وحـدت و تمامیت کل فضا
  • خوانایی در بیان نمادین بیرونی
  • دسترسی راحت به فضای جنبی شبستان و خونایی و مانوس بودن فرم و فضا برای استفاده کنندگان

مساجد_شبستانی

انواع شبستان مسجد

  1.  طنبی

دسته اول که متشکل از اتاقی کشیده و مستطیلی یا گاه اتاقی مربعی ( و حتی گاهی اتاقی به فرم های دیگر هستند که بیش و کم و در بیشتر نمونه ها ، کم مساحت ترین شبستان ها در معماری ایران به شمار می روند. پوشش سقف این مسجدها، گاه با طاق است و گاه تیرپوش انـد.

  1. گنبدخانه

نوع دوم شبستان ها که، فضاهایی معمولاً چهارگوش هستند که سقف آنها گنبدی است.

  1. ستون دار

نوع سوم نیز که محصول قرارگیری سقف بر مجموعه ای از ستون ها است که گاه این سقف طاقی و گاه نیز تخت است.

  1. مرکب

نهایتاً نوع چهارم شبستان هایی هستند که، محصول ترکیب لااقل دو نوع از سه نوع پیش گفته اند.

مسجدهایی قرار دارند که فضای عبادی آنها از یک شبستان مرکب تشکیل شده است ؛ به معنای گنبدخانه ای که در آمیختگی با نوع ستون دار یا طنبی ساخته شده است و پیوستگی فضایی این شبستان های آمیخته چنان است که عملاً تشكیل فضایی واحد را می دهند.

براساس بررسی های کمی صورت گرفته بر گونه شبستان های مساجد تاریخی ایران، در ۹۵۲ مسجد بررسی شده، ۶۱۹ مسجد تک شبستانی اند و مابقی بیش از یک شبستان دارند که درمجموع ، ۱۴۳۳ شبستان در کالبد همه ی این مسجدها وجود دارد.

شبستان_در_مسجد

سخن آخر

انواع شبستان مسجد و تراکم و پراکندگی هرکدام از آنها در معماری ایران مشهود است. این فضا را می توان مسطح و مسقف و از هر چهار سو بسته ی تعریف کرد که در آن نماز گزارده می شود و دسترسی نمازگزاران به آن، با استفاده از یک یا چند درب مهیا می شود.

هرچند کاربست واژه ی شبستان برای دلالت بر چنین فضاهایی در مسجدها، امـری دیرینه نیست و از حدود سـده ی دوازدهم هجری قمری است که در متون تاریخی، واژه ی شبستان را در معنای فضای نمازخانه ای مسجدها به کار برده اند.

در واقع این واژه در گذر زمان، معانی متفاوتی به خود گرفته است؛ از جملـه سـرای زنان، حرمسرا ، گرمخانه، جای دلگیر، خوابگاه، خانه، جای تاریک، غار ، نمازخانه ی مسجدها ، خلوت خانه. باری تمرکز این جستار بر معنای نمازخانه مسجد تعریف گردیده.

منابع:

Reciprocal Effects Shabestan

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Call Now Buttonمشاوره و خرید