مدرسه سپهسالار تهران (معماری مسجد مدرسه سپهسالار)

مدرسه سپهسالار

 مدرسه سپهسالار در استحکام و وسعت فضا و منظره عالی و ساخت دلگشا اولین و بزرگترین مسجد و مدرسه عالی پایتخت به شمار می رود که بر اساس اصول مهندسی و معماری بنا شده و از هر نظر تابع الگوهای معماری سنتی ایرانی است.

مدرسه-سپهسالار

تاریخچه ساخت مدرسه سپهسالار

مدرسه سپهسالار که از نمونه های ماندگار مدرسه های قدیمی ایران است در شهر تهران و در دوره قاجار در سال  1296ساخته شده است. مهندس و طراح آن اولین مهندس و معمار تحصیلکرده ایرانی به نام میرزا مهدی خان شقاقی ملقب به ممتحن الدوله است که پس از اتمام تحصیلات خود از فرانسه به ایران بازگشته است.

 مرحوم سپهسالار در نقشه کشی و معماری ساختمان این بنای بزرگ، شکل بنا و نقشه ابنیه شرقی اسلامی را در نظر داشته و به عقیده برخی از کارشناسان این بنا از نزدیک ترین تلفیق ها میان معماری مساجد استانبول است.

 ساخت هسته اصلی مدرسه سپهسالار نزدیک به پنج سال به طول انجامیده و در مدت شش سال، ساخت بنا اتمام یافته که البته خود سپهسالار ، دو سال بعد از شروع احداث بنا درگذشت و پس از مرگ وی تکمیل مجموعه توسط برادرش یحیی خان مشیرالدوله صورت گرفته است.

تاریخچه-ساخت-مدرسه-سپهسالار

ویژگی های معماری مدرسه سپهسالار

·         معماری این بنا که شاید بتوان به جرأت آنرا آخرین شاهکار معماری ایرانی دانست دارای الگوی چهارایوانی است.

·         بنای مسجد مدرسه سپهسالار در مجموع دارای ۸ مناره بلند می باشد که بلندترین آن ۳۷ متر و کوتاه ترین آن ۲۵ متر ارتفاع دارد.

·         امتداد نیم استوانهای آنها تا کف حیاط می رسد و ابتکاری منحصربه فرد را به نمایش درمی آورد.

·         تمامی مناره ها از آجر ساخته شده و پوششی با کاشی کاری بسیار زیبا دارند.

·         در استحکام مدرسه سپهسالار ، ذکر همین مطلب بس که محوطه بنا بدواً به عمق ۱۷ متر حفر شده و شفته ریزی محکمی صورت گرفته است.

عناصر و فضاهای معماری مدرسه سپهسالار

ورودی های مدرسه

 که طبق نقشه بنا ، بنا شش ورودی دارد.

ورودی-های-مدرسه

ورودیهای بخش شمالی مدرسه سپهسالار

که شامل سه ورودی بوده و به علت احداث کتابخانه مجلس ، توسط مهندس سیحون در سال ۱۳۴۲ مسدود و ارتباط این قسمت از بنا با عمارت (باغ) بهارستان قطع شده است.

 ورودی جنوبی مدرسه سپهسالار

 که هنگام ساخت بنا، در کوچهای شش متری قرار داشته،  سردری ساده دارد که به حیاط دارالشفاء گشوده می شود که اکنون این فضا به محلی برای پاسخگویی به سئوالات شرعی و دریافت وجوهات شرعیه تبدیل شده است و زمانی در وسط این حیاط حوضچه وجود داشته است.

ورودی غربی مسجد و مدرسه سپهسالار

این ورودی که درب اصلی مدرسه سپهسالار محسوب می شود دارای جلوخان و سردر عظیم و درب دو لتی آهنی با شکوه بزرگی است که در حاشیه خیابان بهارستان واقع شده است. این فضا مسئولیت جذب و تقسیم و راهنمایی به فضای اصلی مسجد را بر عهده دارد و ورود و خروج مدرسه عالی نیز از همین صورت می گرفته است.

 ورودی غربی جلوخان متناسب و  دید مستقیم به داخل صحن ( حیاط مرکزی ) ندارد و به واسطه دالان متحدالشکل به داخل صحن مدرسه سپهسالار راه می یابد. فضا مجموعه بنای مسجد مدرسه سپهسالار در قسمت شرقی نیز دری به خارج دارد که از در اصلی سمت غربی کوچکتر است و به در زنانه معروف بوده است.

ورودی شرقی مدرسه سپهسالار

مدرسه سپهسالار در این ورودی دارای جلوخان هشتی خوش ترکیب و دالانی ( راهرو ) طولانی است که به گوشه شمال شرقی صحن مدرسه عالی باز می شود. طاقی هفت کاسه در هشتی ورودی شرقی واقع شده و کاسه وسط هفت کاسه دیگر در خود جای داده است که از شاهکارهای میرزا جعفرخان معمار باشی است.

صحن یا حیاط مرکزی مدرسه سپهسالار

بنا صحن یا حیاط مرکزی بنا، به شکل مربع و با چهار ایوان می باشد ( ایوان شمالی ، ایوان جنوبی ، ایوان غربی و ایوان شرقی ) که ایده آل مسجدسازی ایرانی است. طول ضلع حیاط ۶۳۶۶۲ متر و ارتفاع ایوانها حدوداً ۱۸ متر میباشد، صحن یا حیاط مرکزی مدرسه عالی دارای چهار باغچه مشجر و چهار پیاده گرد موسع و حوض مدور بزرگی با فواره ای در مرکز آن، می باشد که آب جاری قنات مهران، اختصاصی مدرسه عالی و عمارت بهارستان ( که منزل خود سپهسالار بوده و بعد از مرگش و پس از مشروطیت محل مجلس شورای ملی گردید ) در آن روان بوده و طراوت و صفای صحن دلگشای مدرسه عالی را چندین برابر می نماید.

صحن-یا-حیاط-مرکزی-مدرسه-سپهسالار

حیاط کناری مدرسه سپهسالار

بنای مدرسه سپهسالار دارای یک حیاط کناری نیز می باشد. این حیاط جزء فضاهای تقسیم شده ای هست که در قسمت شمال شرقی بنا واقع شده است و با حیاط مرکزی ترکیبی متناسب دارد و محل سکونت نایب التولیه می باشد. این بخش در قسمت شرقی دارای شاه نشینی و تعدادی اتاق در قسمت غربی است و در شمال آن تعدادی اتاق کوچک برای سرویس بهداشتی و آبدارخانه وجود دارد. این قسمت ها از الگوی یک بنای مسکونی حیاط مرکزی تبعیت کرده است.

شبستان تابستانی مدرسه سپهسالار

شبستان تابستانی ( گنبدخانه ) بزرگترین و عجیب ترین فضای مسجد است. عرض دهانه گنبد آن ۱۵ متر و ارتفاع آن ۳۴ متر است و در مجموع مساحتی نزدیک به ۱۶۰۰ متر مربع را اشغال نموده است. فضای شبستان تابستانی ، پشت ایوان بزرگی است ( ایوان جنوبی ) که فاقد دیوار و در ورودی بوده و به لحاظ ارتفاع زیاد آن، تهویه خوبی در تابستانها به جهت حرکت هوا ایجاد می شود . این محل از نظر فضا سازی یکی از کارهای نمونه در زمان خود می باشد.

 زیرا گنبد بر چهار پایه استوار است؛ در نتیجه دید بسیار زیادی به شبستان تابستانی می دهد . چهار مناره بلندتر بنا در این ایوان و مجاور گنبد شبستان تابستانی قرار دارد. گنبدخانه مسجد مدرسه سپهسالار تحولی در معماری مسجد به شمار می رود. چلیپای بزرگی به ابعاد ۴۵ متر در ۴۵ متر، گنبد اصلی را با دهانه ۱۵ متر در مرکز قرار داده است. در قسمت جنوبی ، بیننده فضایی بزرگ را بدون هر ستونی تصور می کند. سبکی این فضا را حتی جرزهای عظیمی که گنبد روی آن قرار گرفته مخدوش نمی سازد . چهار گنبد کاربندی با قاعده مستطیلی ، بالهای چلیپا را پوشش داده اند.

 در نمای بیرونی نیز این چهار گنبد سلسله مراتبی در حرکت به سمت گنبد اصلی با ارتفاع ۲۵ متر به وجود می آورد. همچنین ، چهار مناره بلند با پایه هایی که ۲ متر آن سنگ است به طرز ظریف و دلپسندی حجاری و جهت استحکام بیشتر بنا در بندهای آنها سرب ریزی شده است و بدنه مناره ها با کاشی منقوش گردیده است.

شبستان زمستانی مدرسه سپهسالار

این شبستان مسجد مدرسه سپهسالار دارای چهار ورودی است یک ورودی از صحن اصلی که برای آقایان بوده و سه ورودی دیگر از قسمت شمالی شبستان و از درون دالان (راهرو) شرقی که یکی از آن ها مختص خانم ها می باشد. بخش جنوب شرقی مسجد، پشت به شبستان زمستانی نیز زمانی گرمابه و سرویس های بهداشتی مدرسه سپهسالار را در خود جای داده بوده است.

دالان ها

دالان ها (راهروها) فضای ورودی را به حیاط مرکزی و سایر قسمت ها متصل می کنند. در این دالان ها کاسه گنبدهای کوچک و زیبایی واقع است که با جزییات آجری ساده از طرفین ایوان غربی به فضای صحن اتصال می یابد وقتی از در شرقی وارد می شویم به سمت مغرب، دهلیزی به حیاط اصلی باز می شود.داخل بنا در جلو درب شرقی، محوطه نسبتا کوچکی شبیه به چهارسوق وجود دارد که در آن یکی از شاهکارهای معماری به نام تاق هفت کاسه یا تاق معلق قرار دارد.

گنبدخانه مدرسه سپهسالار

در مورد این گنبد خانه به جرأت می توان گفت که تکامل فضایی الگوی قدیمی مسجد و مدارس عالی معماری ایران بعد از اسلام محسوب می شود. در این گنبدخانه ، فضا به حداکثر گشادگی و سیلان خود در الگوی گنبدخانه ها می رسد و گنبد کیفیت معلق و بیوزنی را به دست می آورد.

از این نظر سبک ترین و ظریف ترین گنبدخانه ایست که ساخته شده است. در مجموع ، گنبدخانه مسجد  مدرسه عالی سپهسالار به عنوان یکی از نمونه های معماری قاجاری از مصادیق برجسته و نهایی آن از نظر خلاقیت و نوآوری فضایی و تکامل الگوهای قدیمی معماری ایران، شاخص است و به حق مرحله تکامل معماری قدیم محسوب می گردد .

 این گنبد یک پوشش بوده و قوس آن از نوع خفته با خیز کم میباشد. شبستان زمستانی شبستان زمستانی نیز پشت ایوان شرقی واقع شده است که دارای ۴۴ ستون سنگی یکپارچه است و بین هر چهار ستون یک سقف گنبدی شکل است که از داخل دارای گچ بری است و در هر سقف یکی از صفات و سمات خداوند حک شده است.

 در این شبستان محراب عریض با نمای سنگ مرمرین ساخته شده و بالای آن مقرنس و گچ بری شده است . مقرنس ها و گچ بریهای این شبستان که به صورت اسلیمی و کتیبه های خطاطی شده است و همه آنها در سال ۱۳۵۰ هش توسط استاد حسین لرزاده ساخته شده بسیار زیبا و چشم نواز است . قبل از آن ، طاق این شبستان نمائی آجری داشته است.

گنبدخانه-مدرسه-سپهسالار

حجره های مدرسه سپهسالار

در اطراف صحن حجره هایی ، دور تا دور مدرسه سپهسالار را در بر گرفته اند. این حجره ها در دو طبقه واقع شده اند و در مجموع ۶۰ عدد میباشند که نسبت به حجره های مدارس عالی دیگر بزرگتر و روشن تر هستند. در سردر هر یک از حجره ها طرحی بدیع و مجزا از یکدیگر مقرنس کاریهای زیبا تزئین یافته است. مدرس ها

 مدرس ها که محل تشکیل درس دانش طلب ها محسوب می شده اند. که دو عدد آن در دو طرف شبستان تابستانی قرار و متصل به آن می باشند. مدرس دیگری نیز وجود دارد که از دو مدرس دیگر بزرگتر بوده و در پشت ایوان شمالی قرار دارد. دنباله ایوان شمالی که گلخانه زمستانی مدرسه عالی بوده از سال ۱۳۱۰ هش به تالار سخنرانی، تدریس، وعظ و داشته تبلیغ تبدیل شده است و حالا این تالار، محل دارالقرآن و بسیج مجموعه است.

تالار چهل شیر مدرسه سپهسالار

یکی دیگر از بخشهای بنا که در دورهای متأخرتر ( حدود ۵۰ سال بعد تر ) و در کنج شمال غربی بنا ساخته شده ، تالار ستون داری به نام چهل شیر می باشد که در مرکز آن و در میان ۸ ستون سنگی ، حوض سنگی نسبتا بزرگی وجود دارد که محل وضوخانه بوده  است.

 دور این مخزن ، چهل شیر فلزی وجود داشته که بواسطه بودن همین تعداد شیر به چهل شیر معروف گشته است آب این مخزن از آب قنات تأمین می شده است و به روایتی آب انبار مسجد محسوب می شده و آب آن به مصرف آشامیدن می رسیده است.

 کتابخانه مدرسه سپهسالار

 ساختمان کتابخانه مدرسه سپهسالار نیز در قسمت شمال شرقی مجموعه قرار گرفته است و در نقشه اصلی بوده ولی در ابتدا ساخته نشده و بعد از مدتی توسط « ماکسیم سیرو » معمار فرانسوی ، به صورتی هماهنگ با بنای اصلی به مجموعه اضافه گردیده است  کتیبه دور تا دور بنا در بالای حجره های طبقه همکف، کتیبه مسجد مدرسه سپهسالار که متن وقف نامه مختصر آن محسوب می شود همچون دانه های تسبیح قرار دارد.

تراس های مدرسه سپهسالار

 از ویژگیهای مهم فضای مسجد مدرسه سپهسالار که در واقع یکی از برجسته ترین ابداعات معماری قاجاری نیز به شمار می رود ، وجود مهتابی ها ( تراس ) و بهارخواب های وسیع در طبقه فوقانی است. هرچند این فضاها با ظرافت بسیار در مسجد سید اصفهان و مسجد سلطانی سمنان نیز یافت می شود، اما در مسجد و مدرسه عالی سپهسالار این فضاها در و مقیاسی وسیع تر و با پیچیدگیهایی بیشتر طراحی شده است.

چنانکه به جبهه شمالی بنا نیز راه یافته اند. این ابتکار طرحی را به وجود آورده که افزون بر القای حس محصور و معین و امن بودن ، حرکتی در جهت خلاف محدودیت فضا ایجاد می کند. چنین تدبیری در فضاسازی ، امکان پیوند میان ناظر و بنا را مختلف نمی سازد و در همان حال به پیچیدگی و غنای فضا می افزاید. مهتابی ( تراس ) های داخل صحن باعث سبکی و تناسب فضاهای معماری حیاط مرکزی بنا و در مجموع تناسب کل پلان و در نهایت آسایش استفاده کنندگان گردیده است

مصالح و تزیینات در مدرسه سپهسالار

·         در بنای مسجد مدرسه سپهسالار ، آجر، مصالح اصلی بنا را تشکیل میدهد و کمتر به شکل تزئینی به کار رفته و زمینه ای برای کاشی کاری گردیده است . با این وجود در این بنا طاقهایی با آجرکاری پرتنوع در دالانها و ورودی ها به چشم می خورد.

·         تزئینات مدرسه سپهسالار ، چون یزدی بندی و مقرنس و کاسه بندی در این بنا به کار رفته است.

·         کاشی کاری با کاشیهای بسیار نفیس در سطحی وسیع مورد استفاده قرار گرفته است. از انواع مهم کاشی کاری در این بنا ، کاشی هفت رنگ معقلی ، آجر لعابدار و کاشی معرق میباشد که این نوع آخری به صورت اسلیمی ، گره و برجسته در بنا بکار رفته است.

·         کاشی کاریهای مصور خشتی رنگارنگ از مشخصات ممتاز تزئینات این بناست.

·         سنگ و تزئینات سنگی در این مجموعه جابه جا به کار رفته و از این نظر با دیگر ابنیه دوران قاجار تفاوت دارد و به معماری دوره زندیه شباهت می یابد. ستونهای یکپارچه و سنگهای آزاره بنا از لحاظ حجاری قابل توجه است.

·         تزئینات چوبی نیز چون دیگر تزئینات با استادی شکل گرفته اند . درهای حجره ها و در اصلی شبستان زمستانی گره چینی معرق دارند.

·         تزئینات فلزی هم در این بنا به کار رفته است که درب ورودی غربی رو به خیابان ، بهترین نمونه تزئینات فلزی مجموعه را دارد. پشت پنجره حجره ها نیز نمونه هایی از فرفوژه دیده می شود.

·         استفاده از قاب های خالی برای تکمیل ترکیب بندی مناره ها با ایوان اصلی و حل کردن اختلاف ارتفاع چشمگیر ایوان با دیگر قسمتهای ساختمان ، نوآوری دیگری است که در طراحی این بنا به کار گرفته شده است . کارکرد این قابها در مسجد مدرسه سپهسالار بسیار بدیع می باشد و در بدنه خارجی بنا نیز در نهایت زیبایی به کار رفته است.

مصالح-و-تزیینات-در-مدرسه-سپهسالار

نتیجه گیری

مسجد مدرسه سپهسالار تقریباً در منطقه مرکزی آن دوران شهر تهران ساخته شده و در زمان ساخت از موقعیت شهری مناسبی برخوردار بوده است. با توجه به محل کاخ گلستان ، بازار دروازه شمیران، باغ و عمارت فخرالدوله، کوچه میرزا محمود وزیر، خیابان عین الدوله، کوچه نظامیه و سه راه امین حضور که همگی در اطراف این محل قرار دارند، به این نکته می توان پی برد. مدرسه ی سپهسالار در جنوب کاخ بهارستان در ضلع شرقی میدان بهارستان ساخته شد و تمامی این بناهای تاریخی در قسمتی از اراضی باغ سردار ساخته شده است.

رعایت سلسله مراتب ورودی ها و کاشی کاری، گچ بری، آئینه کاری، نمایان شدن رنگ زرد، بالا بودن بناها از سطح زمین، پلکان ها ، سرستون ها، ایوان سه دری و پنج دری ها، سقفهای دوردار، پنجره های مدور، شیشه های رنگی و معماری کارت پستالی از مناظر زیبای مدرسه سپهسالار هستند.

در مجموع ، مسجد مدرسه سپهسالار دارای کاشی و تزیینات بی نظیری است. این تزیینات جلوه های زیبایی از هنر و اسلامی و ملی کشور ماست که بر عظمت و شکوه بنا می افزاید این خصوصیات که در معماری بنا به کار گرفته شده و با توجه به جایگاه علمی و معنوی آن از زمان احداث تا کنون و همچنین شخصیت برجسته بانی آن، از مسجد مدرسه سپهسالار بنایی باشکوه و عظیم ساخته که آنرا در خور توجه و و قابل تأمل و احترام می نماید و باید گفت که یکی از بناهایی است که به حق از مفاخر فرهنگی و هنری ایران محسوب می شود.

  منابع:

Sepahsalar Mosque

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Call Now Buttonتماس