قوس ها در معماری ایرانی
قوس ها یکی از مهم ترین عناصر در معماری ایرانی هستند که در بخش های متنوعی از بناهای تاریخی و سنتی ایران، به شکل های مختلف مورد استفاده قرار گرفته اند. این عنصر قدمتی طولانی در معماری ایرانی داشته و از دوره هخامنشیان مورد استفاده قرار میگرفتند. قوس ها در معماری ایرانی (Arches in Iranian architecture) به عنوان یک بخش مهم از فرم هندسی بنا شناخته میشوند و نقش موثری در شکل گیری سازه و جلوه ی نهایی ساختمان ها دارند.
این قوس ها علاوه بر ایجاد جلوه ی ظاهری متعادل در بنا، نقش مهمی در سازگاری ساختمان با اقلیم و فرهنگ منطقه دارند؛ برای مثال در اقلیم های گرم و خشک مانند یزد، استفاده از قوس ها در قسمت سقف و یا ورودی ساختمان میتواند به تعادل دمای داخلی ساختمان کمک کرده و از شدت اثر باد های شدید بر سطوح خارجی ساختمان بکاهد.
همچنین قوس ها در معماری ایرانی میتوانند شامل مفاهیم عمیقی، مانند وحدت در عین کثرت که نمادی معنوی است، تعادل میان زمین و آسمان که بیشتر جنبه اساطیری دارد و هندسه و تناسبات طلایی باشد. یکی از مهم ترین این مفاهیم که در طراحی و اجرای قوس ها نیز مورد استفاده قرار میگیرد همین استفاده از تناسبات طلایی است که در طبیعت نیز دیده میشود و در پایداری هرچه بیشتر سازه موثر است.
در ادامه ی این مطلب قصد داریم به صورت تخصصی به بررسی انواع قوس ها در معماری ایرانی بپردازیم و با نحوه ترسیم و اجرای آنها به طور کامل آشنا شویم.
انواع قوس ها در معماری ایرانی
انواع قوس ها در معماری ایرانیاز آنجایی که معماری ایرانی در جغرافیای وسیع کشور و پس از طی کردن مدت زمانی طولانی شکل گرفته است، در هر بخش و هر دوره تاریخی دارای عناصری با تکنیک های ساخت متنوع است. انواع قوس ها در معماری ایرانی نمونه ای بارز از این تنوع هستند که در ادامه مورد بررسی قرار میگرند:
- قوس ها در معماری ایرانی ابتدا به شکل دو منحنی که در یک محور مرکزی و تیز به یکدیگر میرسند اجرا میشدند که به آنها قوس جناغی میگفتند و نمونه های استفاده از این قوس را در معماری دوره ساسانی (طاق کسری) میتوان مشاهده نمود.
- بعد ها در اواخر دوره ساسانی یکی دیگر از انواع قوس های ایرانی از ترکیب دو مرکز هندسی با راسی تیز ابداع شد که با آن کلیل گفته میشود.
- در پایان حکومت ساسانی و اوایل حکومت اموی و عباسی در یکی دیگر از انواع قوس های ایرانی توسط هنرمندان این دوره طراحی شد که به آن قوس نعل اسبی گفته میشود.
- رفته رفته با پیشرفت هنر معماری در ایران در دوره ایلخانی و سلجوقی نیز، قوس ها متنوع تر شدند و قوس پنج و هفت تند و شاخ بزی نیز به آنها اضافه شد.
شناخت ویژگی ها و کاربرد های انواع قوس ها در معماری ایرانی میتواند در شناخت هرچه بهتر این عنصر به ما کمک کرده و به بهبود طراحی هایمان کمک کند.
“به نقل از ویکی پدیا: قوس (یا جفته یا جفد یا چفت) سازه ای منحنی شکل در معماری است؛ که بر روی دهانه ها به منظور کاربرد های گوناگون پوششی ساخته میشود.”
روش ترسیم قوس های ایرانی
روش ترسیم قوس های ایرانیهمانطور که تا این قسمت نیز گفته شد قوس ها در معماری ایرانی دارای انواع مختلفی هستند که با تکنیک های متنوعی ترسیم میشوند. اما در ابتدای ترسیم اکثر قوس های ایرانی از مراحل مشابهی استفاده میشود که عبارتند از:
- ترسیم عرض دهانه قوس به اندازه ی دلخواه، البته تا میزانی که باربری قوس به ما اجازه میدهد.
- در مرحله دوم از روش ترسیم قوس های ایرانی، پایه های قوس را مشخص کرده و محور تقارن را بین آنها به صورت عمودی ترسیم میکنیم.
- حالا وقت ترسیم خیز و یا همان ارتفاع قوس از دهانه تا راس اصلی است که در قوس های تند ارتفاعی بیشتر و در قوس های کند ارتفاعی کمتر از عرض دهانه دارد.
- در این مرحله با توجه به روش ترسیم قوس مورد استفاده، با استفاده از پرگار و خطوط کمکی کمان ها را ترسیم کرده و به راس قوس میرسانیم.
- در نهایت تقارن قوس مورد بررسی قرار میگیرد تا صحت ترسیم قوس بررسی شود.
اجزای قوس ها در معماری ایرانی
قوس ها دارای اجزا و قسمت های متنوعی هستند که با کنار هم قرار گرفتن آنها با نسبت ها، شکل ها و ابعاد متنوع، قوس هایی با کاربری و جلوه های مختلف اجرا میشود. تیزه یکی از اصلی ترین قسمت های قوس است که درواقع به راس اصلی آن که در بالا ترین قسمت قوس قرار میگیرد گفته میشود. دهانه یا افریز نیز به فاصله بین دو پایه ی قوس گفته میشود که در قوس های باربر میتواند تا 20 متر ادامه یابد.
پاکار نیز به قسمت پایه های قوس گفته میشود که قوس ها در معماری ایرانی معمولا از این قسمت شروع شده و تا قسمت تیزه ادامه پیدا میکنند. شناخت اجزای مختلف قوس ها در معماری ایرانی به درک بهتر روش های ترسیم این عناصر کمک کرده و باعث بالارفتن اطلاعات در زمینه معماری سنتی میشود.
قوس کلیل تند
قوس کلیل تندقوس کلیل تند یک نمونه از قوس ها در معماری ایرانی است که با کشیدگی ای که در ارتفاع دارد در انواع فضاها برای ایجاد حس شکوه و جلال، ایجاد جلوه بصری عمودی و همچنین ایجاد حس معنویت و رفتن به سوی خدا مورد استفاده قرار گرفته است. این قوس در دسته قوس های ناباربر قرار گرفته و نمیتواند در دهانه های بیش از 3 متر مورد استفاده قرار گیرد. قوس کلیل تند، یک نمونه از قوس های نوک تیز است که به نسبت انواع قوس ها دارای ارتفاعی بیشتر و راسی تیز تر است.
فرم اصلی این قوس از تلاقی دو کمان دایره ای در قسمت راس یا همان تیزه قوس کلیل تند تشکیل میشود. از آنجایی که زاویه ی ایجاد شده بین دو کمان در قسمت راس این قوس تند است، آن را با نام قوس کلیل تند میشناسیم. از کاربرد های آن نیز میتوان به فضاهایی مانند ورودی ها، ایوان ها و طاق نماها اشاره کرد.
قوس کلیل کند
قوس کلیل کندقوس کلیل کند نیز مانند انواع دیگر خود؛ یعنی قوس کلیل ساده و قوس کلیل تند، نوعی قوس ناباربر است و بیشتر برای طراحی نما و در مسائل تزئینی کاربرد دارد. در صورتی که از این قوس ها در هانه های بالای 3 متر استفاده کنیم احتمال ترک خوردگی، شکست و یا تخریب آنها در طولانی مدت وجود دارد.
این نوع از قوس ها در معماری نیز از ترسیم دو کمان و تلاقی آنها در قسمت راس به وجود می آیند و تنها تفاوتشان با قوس کلیل تند در زاویه ی بازی است که بین دو کمانی که در راس به هم میرسند به وجود می آید. همچنین قوس کلیل کند نسبت ارتفاع به عرض دهانه کمتری از قوس کلیل تند دارد، از ترسیم کمان های پهن تری تشکیل شده و راس آن گرد تر است.
این قوس ها در معماری ایرانی با توجه به عرض دهانه ای که دارند میتوانند در ورودی های عریض و همچنین طاق ها و دهانه های بزرگ کاربرد داشته باشند و به تشدید حس وسعت در محیط کمک کنند.
قوس پنج و هفت تند
قوس پنج و هفت تنددر میان انواع قوس های ایرانی که در طراحی بناهای متنوعی مورد استفاده قرار گرفته و شناخته شده اند، قوس پنج و هفت یکی از نمونه های باربر است که میتواند تحمل بار خود و دیگر اجزای ساختمان را داشته باشد. قوس پنج و هفت تند نیز یکی از نمونه های این قوس است که دارای زاویه ای تیز در راس بوده و قوس هایی با کشیدگی بیشتر را به وجود می آورد.
قوس پنج و هفت تند درواقع به قوس هایی گفته میشود که از تکرار آنها طاق های باربر با جلوه ای کشیده که به بلند تر دیده شدن فضا کمک میکنن، و از دورانشان گنبد هایی با راس تیز به وجود می آیند. این قوس ها با استفاده از تقسیم دهانه به 12 قسمت و با استفاده از نقاط پنجم و هفتم و یا نسبتی مشابه آن شکل میگیرد.
قوس پنج و هفت تیز معمولا راسی تیز و کشیده دارد که در نمونه نرمال آن این فرم به شدت متعادل است. از کاربرد های مهم این قوس ها در معماری ایرانی میتوان به استفاده از آن در ساخت ایوان ها، طراحی بازشو ها و فضاهای تزئینی و سازه ای که نیاز به تشدید حس ارتفاع دارند اشاره کرد.
قوس پنج و هفت کند
قوس پنج و هفت کند نیز یکی از قوس ها در معماری ایرانی است که راسی گرد داشته و نوعی قوس باربر است. این قوس نیز با تکنیک های ساخت و نسبت های قوس پنج و هفت تند طراحی و اجرا میشود تنها عرض دهانه ای پهن تر نسبت به ارتفاع دارند، یا در اصطلاح سنتی تر خیزی کمتر و فرمی بازتر از نمونه نرمال قوس پنج و هفت دارند.
همین ویژگی در قوس پنج و هفت کند است که باعث تاکید بیشتر بر وسعت در محیط داخلی میشود. در طراحی و ترسیم این قوس، انحنای قوس ها پایین تر و مرکز آنها از از هم باز ترند. از کاربرد های این قوس ها در معماری ایرانی نیز میتوان به طراحی طاق نما ها، بازشو ها و ورودی ها و همچنین استفاده از آنها در طراحی گنبد اشاره کرد که باتوجه به باربر بودن این قوس، علاوه بر جلوه ی زیبا عملکردی مناسب نیز در طراحی سازه به وجود می آورد.
قوس شاخ بزی تند
قوس شاخ بزی تندقوس شاخ بزی نیز یکی از انواع قوس های ناباربر در معماری سنتی ایران است که پیدایش آن به دوره های پس از اسلام بازمیگردد. قوس شاخ بزی درواقع به نوعی منحنی گفته میشود که روی یک سطح کروی و یا با انحنای ثابت شکل میگیرد و شکلی شبیه به شاخ بز دارد. قوس شاخ بزی تند نیز نمونه ای از همین عنصر است که با ارتفاع زیاد و راس تیزی که دارد شناخته میشود.
این قوس دارای خیزی بیشتر به نسبت عرض دهانه است که باعث ایجاد جلوه ای کشیده و بلند در سطوح داخلی و یا نماهای ساختمان میشود. بازو ها در این قوس با زاویه ای تند به سمت راس رفته و زاویه ای تند میسازند. شکل ظاهری قوس شاخ بزی تند؛ بلند و نمایشی است و بیشتر برای فضاهایی که تاکید زیادی بر ارتفاع لازم دارند طراحی میشود.
از کاربرد های این قوس ها در معماری ایرانی میتوان به استفاده از آن در سردر کاخ ها و یا خانه باغ های اشرافی و همچنین نماهای خاص و باشکوه اشاره کرد.
قوس شاخ بزی کند
قوس شاخ بزی کندقوس شاخ بزی کند نیز در ترسیم و اجرا از همان نکات طراحی اجرای منحنی روی سطح کروی بهره میگیرد با این تفاوت که بازی های آن با زاویه ای باز تر به سمت راس قوس حرکت میکنند و در نهایت خیز کمتری به نسبت عرض دهانه در طراحی قوس به وجود می آورند. این قوس ها در معماری ایرانی در فضاهایی مانند مساجد، بازار ها و… کاربرد دارد و میتوانند تاکید خوبی بر وسعت فضا داشته باشد.
نکته مورد توجه در این نوع قوس ناباربر بودن آن است؛ این قوس برای تحمل وزن خود نیاز به اجرای سازه دارد و در صورت طراحی آن با دهانه های بیش از 3 متر دچار آسیب خواهد شد.
قوس نعل اسبی تند
قوس نعل اسبی تندقوس های نعل اسبی نیز یکی از نمونه های قوس ها در معماری ایرانی هستند که کاربری خوبی در انواع فضاهای تاریخی و سنتی دارند. این قوس ها معمولا از ترسیم یک نیم دایره که کمی از نیم دایره فراتر رفته و در قسمت پایه ها به داخل کشیده شده است تشکیل میشوند و فرمی شبیه به نعل اسب دارند.
قوس نعل اسبی تند نمونه ای از این عنصر تزئینی است که دارای کشیدگی و خیز بیشتری به نسبت عرض دهانه است و جلوه ای کشیده در نمای ساختمان به وجود می آورد. درواقع در این نمونه از قوس منحنی های جانبی شدیدا به سمت داخل خم میشوند و فرمی فشرده در عرض میسازند. از کاربرد های قوس نعل اسبی تند در معماری ایرانی میتوان به طراحی نماها، طاق ها، سردر ورودی ها و فضاهایی که نیاز به فرم قوی و شاخص دارند اشاره کرد.
قوس نعل اسبی کند
همانطور که گفته شد قوس نعل اسبی کند نیز به گونه ای از قوس ها در معماری ایرانی گفته میشود که منحنی دایره ای آن تا زیر خطر قطر ادامه پیدا میکند، به طوری که دهانه اصلی قوس عریض تر از دهانه ای است که در قسمت پایه ها قرار میگیرد. این قوس نیز در شکل ظاهری به نعل اسب شبیه است و تنها تفاوت آن با قوس نعل اسبی ساده در جلوه ی ظاهری ملایم تر و شباهت بیشتر آن به نیم دایره است.
از آنجایی که این قوس ها در معماری ایرانی با جلوه ی متعادل، نرم و باز خود شناخته میشوند؛ میتوانند کاربرد های خوبی در بازشو ها و ورودی های اصلی که نیاز به تاکید بیشتر بر وسعت دارند، داشته باشند. قوس نعل اسبی کند به نسبت نمونه تند آن کمتر به داخل جمع میشود و دارای جلوه ی بصری آرام تری است.
سخن پایانی
سخن پایانیدر یک جمع بندی کلی، قوس ها در معماری ایرانی حاصل ترکیب هوشمندانه ی زیبایی، کاربری و مهندسی سازهاند که طی هزاران سال توسط هنرمندان و مهندسین این مرز و بوم تکامل یافتهاند. از قوس های جناغی و نیم دایره ای در دوره ساسانی با دهانه های بزرگ تر از 20 متر تا قوس های کلیل و پنج و هفت که در دوره های اسلامی به صورت تزئینی مورد استفاده قرار میگرفتند، همه و همه نشان دهنده ی عمق شناخت معماران ایرانی از رفتار سازهای، مصالح سنتی چون آجر و گچ و هندسه و تناسبات طلایی است.
استفاده از متریال های بوم آورد در ترکیب با دانش تخصصی ساخت سازه ها در طراحی قوس ها سبب شد این عناصر بتوانند هم به نیازهای اقلیمی پاسخ دهند و هم زبان فرمی خاص و اصیل خود را بسازند.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه