قوس پنج و هفت
قوس ها یکی از مهم ترین عناصر تزئینی و سازه ای در معمار ایرانی هستند که میتوانند دارای انواع مختلف و کاربرد های متنوعی در بنا ها باشند. یکی از انواع قوس ها در معماری ایرانی که دارای مقاومت و دوامی بالا است، قوس پنج و هفت (Arch five and seven) است که برخی به نام قوس جناغی نیز آن را میشناسند. این قوس دارای تیزه ای کشیده است که از بهم رسیدن دو خط شکسته در راس قوس تشکیل میشود.
قوس پنج و هفت یکی از قوس های مقاوم و باربر در معماری سنتی ایران است که نیروها را به صورت مورب و با زاویه ی بیشتری به سمت تکیهگاه ها منحرف میکند. این کار باعث میشود که بار بیشتری را بتواند تحمل کند و احتمال رانش جانبی کمتری داشته باشد. نام این قوس نیز از نسبت هایی که هنگام ترسیم آن مورد استفاده قرار میگیرند برگرفته است.
در ادامه ی این مطلب قصد داریم به شناخت هرچه دقیق قوس پنج و هفت پرداخته و ویژگی های آن را مورد بررسی قرار دهیم.
تاریخچه قوس پنج و هفت
تاریخچه قوس پنج و هفتهمانطور که در مقدمه نیز گفته شد قوس پنج و هفت یکی از پرکاربرد ترین انواع قوس در معماری سنتی ایران و بسیاری از تمدنهای دیگر است که دارای تارخچه مهمی است. بررسی و شناخت تاریخچه قوس پنج و هفت به ما کمک میکند تا هرچه بیشتر و بهتر با هویت این قوس آشنا شویم. این تاریخچه درواقع ریشه در دوران باستان در تمدن های بین النهرین و معماری ساسانیان دارد.
در معماری ساسانی، این قوس ها اغلب در بنا های دفاعی و سازه ای به کار میرفتند. اوج شکوفایی قوس پنج و هفت نیز به دوره پس از ظهور اسلام در ایران بازمیگردد. در این دوره معماری ایرانی با الهام از سنت های پیشین و نیاز های جدید، قوس پنج و هفت را به یکی از عناصر اصلی سازه ای و تزئینی خود تبدیل کرد که از آن در ساخت طاق نما ها و گنبد ها استفاده میشد. تاریخچه قوس پنج و هفت در دوره های سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجار نیز همچنان در حال تکامل بود و در هر دوره به بلوغ و تنوع فراوانی رسید.
“به نقل از ویکی پدیا: از چفد های بسیار بنام مازه دار در معماری ایرانی جفد بستو و از میان چفد های جناغی معروف چفد پنج او هفت را میتوان برای نمونه برشمرد که با نخستین طاق کسری و با دومین گنبد مسجد شیخ لطف الله از سازه های پر آوازه ای هستند که ساخته شده اند.”
ویژگی های قوس پنج و هفت
ویژگی های قوس پنج و هفتشناخت ویژگی های قوس پنج و هفت میتواند در طراحی و اجرا و همچنین شناخت ما از این عنصر کمک کننده باشد. این قوس دارای ویژگی های متنوعی است که در ادامه به مهم ترین آنها شاره میکنیم:
- باربر بودن: این ویژگی باعث میشود بتوانیم از این قوس در طراحی انواع طاق و گنبد با دهانه های بزرگ (از 3 متر تا 16 متر) به راحتی و بدون استفاده از ستون های کمک کننده استفاده کنیم.
- انعطاف در طراحی: از دیگر ویژگی های قوس پنج و هفت میتوان به انعطاف بالای آن در طراحی اشاره کرد. این قوس میتوانند با تغییر ابعاد و اندازه های خیز و دهانه و نسبت آنها بر یکدیگر در اشکال متنوع (تند، کند، متوسط) ترسیم شوند و با نیاز های سازه ای و زیبایی شناختی بنا هماهنگ شوند.
- سهولت در اجرا: سهولت اجرا نیز از ویژگی های مهم این قوس است. قوس پنج و هفت معمولا با تکنیک های آجرچینی و سنگ چینی سنتی اجرا میشود و اجرای آن نسبت به برخی قوس های پیچیده، آسان تر است.
- جلوه بصری: ویژگی ظاهری این قوس نیز یکی از مشخصات مهم آن است؛ از آنجایی که این قوس جلوه ای کشیده و خاص دارد میتواند در طراحی باشکوه فضاهایی مانند کاخ ها، ورودی مساجد و ایوان های بزرگ بدون نیاز به ستون های کمک کننده مورد استفاده قرار گیرد.
انواع قوس پنج و هفت
انواع قوس پنج و هفتشناخت انواع نمونه های قوس پنج و هفت در معماری سنتی به ما کمک میکند به راحتی این قوس ها را با هر فرم هندسی که مورد استفاده قرار گرفته اند تشخیص دهیم. دو نمونه از پرکاربرد ترین انواع قوس پنج و هفت، قوس های پنج و هفت تند و کند هستند که ویژگی های ظاهری و عملکردی متنوعی دارند. در ادامه به بررسی هریک از آنها میپردازیم:
قوس پنج و هفت کند
قوس پنج و هفت کندقوس پنج و هفت کند نیز یکی از انواع قوس پنج و هفت است که راسی گرد داشته و نوعی قوس باربر است. از آنجایی که خیز (ارتفاع راس قوس از نقطه مرکز دهانه) این قوس به نسبت عرض دهانه (فاصله پایه های قوس از قسمتی که منحنی شروع میشود) آن کمتر است، فرمی کشیده و گرد به نسبت نوع ساده قوس پنج و هفت میسازد و برای استفاده در فضاهایی که نیاز به تاکید بر وسعت دارند مناسب است.
در طراحی و ترسیم این قوس، انحنای قوس ها پایین تر و جلوه ای شبیه به نیم دایره در قوس میسازند. از کاربرد های قوس پنج و هفت کند در طراحی ایرانی میتوان به استفاده از انها به عنوان طاق نما و یا قوس ورودی در فضاهایی که نیاز به تاکید بر وسعت دارند اشاره کرد.
قوس پنج و هفت تند
قوس پنج و هفت تندقوس پنج و هفت تند نیز یکی از نمونه های قوس پنج و هفت است که با راس تیز و جلوه ی کشیده ای که دارد میتواند به افزایش جلوه بصری عمودی فضا بیفزاید. قوس پنج و هفت تند با توجه به باربر بودن و فرم هندسی دقیق و با شکوهی که دارد میتواند در طراحی طاق های باربر و گنبد هایی با راس تیز مورد استفاده قرار گیرند.
این قوس ها و دیگر نمونه های قوس پنج و هفت با استفاده از تقسیم دهانه به 12 قسمت و استفاده از نقاط پنجم و هفتم برای طراحی شکل میگیرند. قوس پنج و هفت تند میتواند با انواع متریال آجر، سنگ، خشت و چوب ساخته شود و در انواع فضاهای ایوان، ورودی و نمای ساختمان مورد استفاده قرار گیرد.
ترسیم قوس پنج و هفت
ترسیم قوس پنج و هفت- در ابتدای ترسیم قوس پنج و هفت به تعیین عرض دهانه با استفاده از ترسیم یک خط افقی به طول مورد نظر میپردازیم.
- حالا وقت تعیین خط مرکزی و یا نقطه میانی است که باید در وسط دهانه قوس قرار گیرد.
- در مرحله سوم ترسیم قوس پنج و هفت ارتفاع قوس را مشخص میکنیم که در این نوع قوس ارتفاع خیز به اندازه پنج هفتم عرض دهانه بوده و در امتداد از نقطه میانی دهانه قرار میگیرد.
- برای ایجاد منحنی ها در این مرحله از دو سر دهانه، دو کمان دایره ای رسم کنید.
- این دو کمان را آنقدر ادامه دهید تا در قسمت بالای نقطه ی میانی و در ارتفاعی که تعریف کرده اید یکدیگر را قطع کرده و راس قوس را تشکیل دهند.
- در نهایت خطوط کمکی را پاک کرده و خطوط اصلی ترسیم قوس پنج و هفت را پررنگ کنید.
نکته: در برخی از روش ها، به جای دو کمان دایره ای، از خطوط مستقیمی که به سمت راس رفته اند و یا ترکیب این خطوط با منحنی های ظریف برای ایجاد رأس تیز استفاده میشود.
سخن پایانی
سخن پایانیدر نهایت میتوان گفت قوس پنج و هفت یکی از نمونه های قوس های باربر در معماری ایرانی است که معماران با استفاده از تکرار آنها به ترسیم طاق ها و با استفاده از دوران آنها به ترسیم و اجرای گنبد های باربر با طول دهانه های بالا دست پیدا کرده اند. این قوس ها در معماری سنتی و تاریخی ایران بسیار کاربرد داشته اند و از مشهور ترین نمونه های استفاده از آنها میتوان به طراحی طاق و گنبد های مسجد جامع اصفهان، سی و سه پل، کاخ عالی قاپو و میدان نقش جهان در اصفهان اشاره کرد.
به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.
بدون دیدگاه