معرفی کامل قوس کلیل | محبوب ترین قوس در معماری ایرانی

وبلاگ دسته‌بندی نشده معرفی کامل قوس کلیل | محبوب ترین قوس در معماری ایرانی
4.3/5 - (9 امتیاز)

قوس کلیل (Kalil Arch)

قوس ها یکی از عناصر تزئنی-سازه ای در معماری سنتی ایرانی هستند که با استفاده از آنها به طراحی گنبد ها، طاق نما ها و سردر ها میپردازند. این قوس ها در معماری ایرانی دارای انواع مختلفی هستند که هریک میتوانند خصوصیات ظاهری و فنی متنوعی داشته باشند. قوس کلیل (Kalil Arch) یکی از این نمونه ها است که به عنوان یک عنصر تزئینی شناخته میشود و تاکنون در بناهای سنتی و تاریخی بسیاری مورد استفاده قرار گرفته است.

این قوس در معماری ایرانی بیشتر جنبه تزئینی دارد و ناباربر است؛ یعنی نه تنها نمیتوانیم از آن به عنوان یک عنصر که دارای تحمل فشاری و بار سازه است استفاده کنیم بلکه باید بدانیم در صورت سنگین بودن، تحمل بار وارده ناشی از وزن خود را نیز ندارد و برای ایستایی به طراحی سازه و پشت بند نیازمند است.

در ادامه این مقاله قصد داریم به بررسی دقیق تر ویژگی ها و کاربرد های قوس از نوع کلیل بپردازیم و هرچه بیشتر با این عنصر تزئینی در معماری ایرانی آشنا شویم.

قوس کلیلتاریخچه قوس کلیل

تاریخچه قوس کلیل و پیدایش آن از دگرگونی قوس های جناغی و تیزه دار در دوره اسلام سرچشمه میگیرد. درواقع پیشینه آن به قرن پنجم هجری باز میگردد. در این دوره از قوس ها بیشتر به صورت جناقی و تیزه دار در طراحی انواع طاق نما ها، ورودی ها و… استفاده میشدند. بعد ها در قرون هفتم و هشتم هجری هنرمندان ایرانی در دوره ایلخانی به فرم هندسی قوس ها توجه بیشتری کردند و قوس از نوع کلیل را با راسی تیز تر طراحی کردند.

این قوس برای نشان دادن عظمت بنا در قسمت های ورودی کاربرد داشت. در دوره تیموری اما قوس از نوع کلیل کاملا فرم اصلی خود را پیدا کرد و از جناغی به کلیل تغییر شکل یافت. در این دوره از قوس کلیل در طراحی گچبری ها، مقرنس کاری ها و کاشی کاری ها استفاده میشد. دوره قاجار و صفوی نیز دوره های شکوه قوس کلیل بودند و از آن به عنوان عنصر اصلی تزئینی در طراحی ساختمان ها استفاده میکردند.

نمونه های آن در مدرسه چهارباغ اصفهان و خانه های زمان قاجار در تهران قابل مشاهده است. در نهایت میتوان گفت تاریخچه قوس کلیل از قرن پنجم آغاز شد، در قرن‌های ۷ تا ۱۰ هجری در دوره ایلخانی و تیموری به تکامل رسید، و در قرن ۱۳ هجری به یک الگوی تزئینی تثبیت ‌شده در ساخت انواع بناها تبدیل شد.

ویژگی های قوس کلیلویژگی‌ های قوس کلیل

برای بررسی و شناخت هرچه دقیق تر و حرفه ای تر قوس از نوع کلیل، شناخت ویژگی های آن بسیار مهم است. این قوس ویژگی هایی دارد که آن را از سایر نمونه ها متمایز کرده و به آن هویت میبخشد. برای مثال میتوان به ویژگی های هندسی این قوس اشاره کرد؛ قوس کلیل میتواند در فرم های هندسی مختلفی بسته به محلی که مورد استفاده قرار میگیرد طراحی شود.

یکی از این انواع قوس کلیل تند و دیگری قوس از نوع کلیل کند است. نوع تند که کشیده تر است بیشتر برای سردر ها ویا طاق نماها مناسب است، در صورتی که قوس کند با تاکیدی که بر وسعت و عرض دارد بیشتر در طبقات زیرین و یا فضاهایی با ارتفاع کم مورد استفاده قرار میگیرد. ویژگی بعدی آن جلوه های بصری است که از مهم ترین آنها میتوان به افزایش حس کشیدگی در بنا و ایجاد جریانی آرام و تزئینی اشاره کرد.

ویژگی ‌های سازه ‌ای نیز یکی از این موارد است؛ همانطور که در قسمت های قبل گفته شد قوس از نوع کلیل ناباربر است و نمیتواند به عنوان یک سازه نیرو های فشاری را منتقل کند و یا در صورت سنگین شدن وزن خود را بدون پشت بند و تقویت ‌های جانبی تحمل کند. بررسی و شناخت این ویژگی ها مارا به شناخت مفهومی و بهتر از قوس کلیل نزدیک میکند.

طراحی بالکن سنتیانواع قوس کلیل

یکی از مهم ترین موارد در شناخت و تشخیص هرچه بهتر قوس کلیل در بناهای تاریخ و سنتی، شناخت انواع قوس کلیل است. این قوس نمونه های متنوعی دارد که ما در این بخش به سه نمونه از پرکاربرد ترین و رایج ترین نمونه های آن اشاره میکنیم:

  • طاق کلیل آذری

طاق کلیل آذری یکی از شاخص ترین نمونه های این قوس است که بیشتر در معماری شیوه آذری مورد استفاده قرار گرفته است. این قوس دارای کشیدگی و تناسبات ظریفی است و در ایوان ها، ورودی ها و گنبد خانه ها با همراهی آجرکاری و کاشیکاری اجرا میشود. طاق کلیل آذری شباهت زیادی به قوس های جناغی نیز دارد، اما این طاق با تمام کشیدگی ای که دارد شکل منحنی خود را کرده است و تنها نوک تیز است در صورتی که قوس جناغی کاملا با استفاده از خطوط شکسته طراحی میشود.

  • قوس کلیل پارتی

قوس کلیل پارتی نیز یکی از انواع قوس کلیل است که از معماری دوره اشکانی برجای مانده است. این قوس خیز بسیار کمتری از طاق کلیل آذری دارد و بیشتر به شکل نیم دایره ای است که در مرکز همی به سمت بالا متمایل است. قوس کلیل پارتی دارای فرمی ساده و سنگین است که بیشتر مناسب معماری همان دوره های اشکانی و … است. نکته مهم و قابل توجه درمورد قوس کلیل پارتی این است که قرن ها پیش از قوس های آذری و جناغی کاربرد داشته اند.

  • قوس کلیل تند

قوس کلیل تند نیز یکی از انواع قوس کلیل است که با فرم کشیده ای که دارد در انواع فضاها برای ایجاد حس شکوه و جلال، ایجاد جلوه بصری عمودی مورد استفاده قرار گرفته است. قوس کلیل تند، یک نمونه از قوس های نوک تیز است که در آن نسبت خیز (ارتفاع راس قوس از نقطه مرکز دهانه) به دهانه (فاصله پایه های قوس از قسمتی که منحنی شروع میشود) بیشتر است. از آنجایی که در طراحی این قوس زاویه ی ایجاد شده بین دو کمانی که در راس یکدیگر را قطع میکنند تند است آنها را قوس کلیل تند نامیده اند.

کاشی_ترکیروش ترسیم قوس کلیل

قوس کلیل را می‌توان به دو روش کلی ترسیم کرد که هریک مناسب طراحی ای است. روش ساده و مرسوم در طراحی های سنتی و تئسط معماران و هنرمندان با تجربه انجام میشود و نتیجه خوبی دارد. اما در صورتی که تجربه ای از ترسی قوس کلیل نداریم بهتر است از روش هندسی دقیق آن استفاده کنیم. در ادامه به بررسی مراحل هردو این روش ها میپردازیم:

روش ساده:

  • ابتدا به انتخاب دهانه ‌ی قوس که در واقع به فاصله بین دو پایه قوس قبل از شروع منحنی گفته میشود میپردازیم و آن را مشخص میکنیم.
  • در مرحله دوم از ترسیم قوس کلیل به شیوه ساده به مشخص کردن ارتفاع قوس که در نوع تند بیشتر و در نوع کند کمتر از نصف عرض دهانه است میپردازیم.
  • حالا از ارتفاع مناسبی که میخواهید انحنای قوس از آن شروع شود، دو نقطه روی پایه ‌ها مشخص کنید. این ارتفاع باید با ارتفاع سقف تناسب داشته باشد.
  • در این مرحله از رأس قوس که با توجه به ارتفاع مشخص شده است، خطوطی مستقیم به دو نقطه ‌ی مشخص شده در مرحله قبل وصل می‌کنیم.
  • در این مرحله از ترسیم قوس کلیل از نقاط اتصال خط شکسته، دو کمان با شعاع کوتاه رسم می‌شود که به سمت رأس کشیده شده است.
  • در نهایت کمان ‌ها و خطوط به‌گونه ‌ای به هم متصل می‌شوند که حالت تیزه ای در قوس ایجاد شود، حال این تیزه میتواند کشیده و یا پهن باشد.

روش هندسی:

  1. ابتدا به انتخاب دهانه ‌ی قوس که در واقع به فاصله بین دو پایه قوس قبل از شروع منحنی گفته میشود میپردازیم و خط دهانه را رسم میکنیم.
  2. حالا باید مرکز دهانه را پیدا کرده و آن را به صورت عمودی تا بالا ادامه دهید تا محور تقارن قوس کلیل ترسیم شود.
  3. حالا باید دو نقطه‌ی کمکی در قسمت یک چهارم دهانه قرار دهیم تا بتوانبم در مراحل بعد کمان های دقیق تری بزنیم.
  4. در این بخش مراحل ترسیم قوس کلیل از نقاط مشخص شده دو قوس کوچک رسم میکنیم که در ارتفاع مشخصی یکدیگر را قطع می کنند.
  5. حالا از محل تقاطع این قوس‌ ها یک نقطه جدید به وجود می آید که باید از آنها خطوطی مستقیم به پایه ‌های قوس کلیل رسم کنیم.
  6. در نهایت خطوط کمکی را پاک کرده و خطوط اصلی را پررنگ میکنیم. این روش شکل دقیق‌ تر و متقارن ‌تری از ترسیم قوس کلیل ایجاد می‌کند.

باغ_پهلوان_پورسخن پایانی

در نهایت میتوان اینگونه نتیجه گرفت که قوس کلیل یکی از نمونه های قوس های تزئینی در معماری ایرانی است که میتواند با استفاده از پشت بند ها و ساه های کمکی به یک عنصر سازه ای نیز تبدیل شود. این قوس در معماری سنتی و تاریخی ایران بسیار کاربرد داشته و از مشهور ترین نمونه های استفاده از قوس کلیل میتوان به طراحی طاق و قوس های تزئینی در مسجد جامع یزد، مسجد جامع ورامین، باغ فین کاشان و مدرسه خان شیراز با استفاده از متریال و تزئینات آجر، کاشیکاری و مقرنس اشاره کرد.

به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.

جعفر کریمی پناه

دسته‌بندی نشده

فیسبوکتوئیترپینترسترددیتواتس اپتلگرامایمیللینک کوتاه

جعفر کریمی پناهمشاهده نوشته ها

به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.

مقالات مرتبط

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

16 + 3 =

مشاوره رایگان (09120135066)