به این مطلب امتیاز دهید

قوس قاجاری (Qajar Arch)

قوس ها یکی از مهم ترین عناصر در طراحی معماری سنتی ایران هستند که میتوانند در انواع فضاهای داخلی و خارجی مورد استفاده قرار گرفته و جلوه ای زیبا و خاص ایجاد کنند. یکی از انواع قوس ها در معماری ایرانی، قوس قاجاری (Qajar Arch) است که به قوس های مورد استفاده در بناها و طراحی های دوره قاجار گفته میشود.

قوس قاجاری برگرفته و یا در واقع تحت تاثیر معماری ایرانیِ پیش از اسلام، معماری دوره های صفویه و زندیه و همچنین معماری اروپایی بود و با استفاده از انواع تزئینات معماری ایرانی تکمیل میشد. این قو ها بیشتر در قسمت هایی از درگاه ‌ها و ورودی ‌ها، طاق‌ نماها، ایوان‌ ها، پنجره‌ ها و ارسی ‌ها، حجره‌ ها و رواق ‌ها و سردر خانه ‌ها، مساجد، حمام‌ ها و عمارت ‌های این دوره، به عنوان عنصری تزئینی و یا سازه ای مورد استفاده قرار میگرفت.

در ادامه این مطلب قصد داریم به طور دقیق به بررسی ویژگی ها و کاربرد های قوس قاجاری بپردازیم و به طور کامل با انواع قوس های مورد استفاده در این دوره آشنا شویم.

ویژگی های قوس قاجاری

یکی از مهم ترین موارد در شناخت هرچه بهتر قوس قاجاری و قدرت تشخیص آن در انواع بناها، بررسی ویژگی ها و خصوصیات مهم و بارز این قوس است، که عبارتند از:

تنوع در فرم: یکی از مهم ترین ویژگی های قوس قاجاری تنوع بالای این قوس ها در فرم است. برای نمونه در این دوره از انواع قوس های تیزه دار، مازه دار، نعل اسبی، جناغی، شاخ بزی و… استفاده میشود که هریک جلوه ای متنوع از دیگری داشته و برای استفاده در محیطی مناسب است. برخلاف برخی دوره ‌ها که فرم قوس‌ ها محدود به یک نمونه است، در قاجار انواع گوناگونی از قوس در فضاهای مختلف دیده می‌شود.
گرایش به تزئین: از دیگر ویژگی های قوس قاجاری که در دیگر عناصر مربوط به این دوره تاریخی نیز مشاهده میشود، میتوان به علاقه معماران و هنرمندان این دوره به تزئین قوس ها اشاره کرد. قوس‌ های قاجاری معمولاً با استفاده از آجرکاری، کاشی‌ کاری، گچ‌ بری، مقرنس، نقاشی، قطار بندی و رسمی‌ بندی تزئین شده و جلوه زیبا و با شکوه به فضاهای داخلی بناها بخشیده اند.
تأکید بر ورودی و نما: از دیگر ویژگی های این قوس ها میتوان به کاربری خوبی که در قسمت سردر ها و ورودی های انواع فضاها دارند اشاره کرد. سردرها و قوس ‌های نمای ساختمان ها در قاجار بسیار اهمیت داشتند و با استفاده از انواع قوس قاجاری تزئین میشدند. این مورد نشان دهنده این است که در معماری قاجاری قوس ها فقط سازه نبودند، بلکه هویت بصری بنا را ساخته و متحول میکردند.
تلفیق سنت و نوگرایی: از دیگر ویژگی های قوس قاجاری که در انواع هنر های این دوره قابل مشاهده است، میتوان به تلفیق سنت و نوگرایی در طراحی و ساخت اشاره کرد. در این دوره می‌توان هم قوس‌ های سنتی ایرانی را دید و هم فرم ‌هایی برگرفته از معماری غربی را مشاهده کرد.

انواع قوس‌ های قاجاری

شناخت انواع قوس قاجاری میتواند به ما در تشخیص هرچه بهتر سبک ساخت و ساز بناهای تاریخی کمک کند. از رایج ترین نمونه های قوس قاجاری میتوان به قوس جناغی اشاره کرد که دارای فرمی نیز و کشیده است و در دهانه ‌های ورودی، طاق‌ نماها، ایوان‌ها و پنجره ‌ها کاربرد دارد. مهم ترین دلیل کاربرد بالای این قوس قاجاری زیبایی بصری آن در کنار ویژگی های سازه ای فوق العاده آن است.

قوس کلیل نیز از نمونه های قوس قاجاری است که فرمی نرم تر داشته و در فضاهای داخلی مورد استفاده قرار میگیرد. قوس پنج و هفت از اصیل ترین نمونه های قوس ایرانی است که در بناهای دوره قاجار نیز برای نشان دادن هویت اصیل ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است. اینها چند نمونه از رایج ترین و پرکاربرد ترین قوس های قاجاری هستند کهه در بناهای تاریخی فراوانی قابل مشاهده اند.

مزایای استفاده از قوس قاجاری در بنا

عملکرد سازه ‌ای مناسب

یکی از مهم ترین مزایای استفاده از این عنصر در بنا این است که قوس با توجه فرم خاصی که دارد، میتواند نیرو را به طرفین منتقل کرده و امکان پوشاندن دهانه ‌های بزرگ و کوچک را فراهم کند. استفاده از قوس در بناها باعث تقسیم بهتر فشار، امکان ساخت دهانه ‌های بزرگ‌ تر و مقاومت بیشتر نسبت به تیر های ساده در مصالح سنتی شدند.

کارکرد اقلیمی

از دیگر مزایای استفاده از قوس قاجاری در معماری سنتی ایران میتوان به کاکرد اقلیمی این عصر اشاره کرد. قوس‌ ها به تهویه و سایه ‌اندازی بهتر در قسمت ورودی و پنجره کمک می‌کردند و باعث تعادل دمای داخل بنا میشدند. برای مثال میتوان به ایوان ‌های قوسی که دارای سایه بیشتر هستند و بازشو های قوسی که به گردش هوا کمک میکنند اشاره کرد.

جنبه تزئینی

از دیگر مزایای استفاده از این عنصر میتوان به جنبه ی تزئینی بسیار پررنگ آن اشاره کرد. این قوس ها معمولا با استفاده از تزئینات معماری ایرانی مانند؛ کاشی هفت ‌رنگ، نقوش گیاهی، گل‌ و بوته، کتیبه، مقرنس و آجرکاری ‌های هندسی تکمیل میشوند و علاوه برجنبه سازه ای و عملکردی جنبه تزئینی بسیار مهمی در بناها دارد.

کارکرد نمادین

کارکرد نمادین قوس قاجاری نیز میتواند یکی از مزایای آن باشدو این قوس در قسمت سردر ها و ورودی ‌های انواع کاخ ها، مساجد، تیمچه ها و بازار ها و عمارت های اشرافی مورد استفاده قرار میگرفت و نشانه اهمیت و شکوه بنا بود.

کاربرد های قوس قاجاری

قوس های قاجاری باتوجه به عملکرد مناسی و تزئینات زیبایی که در خود دارند درفضاهای متنوعی ازجمله؛

خانه ‌های تاریخی کاشان، تهران، یزد و اصفهان
مساجد قاجاری
تیمچه‌ ها و بازارهای تاریخی
حمام‌ های قاجاری
عمارت ‌های اشرافی و حکومتی

مورد استفاده قرار گرفته و جلوه زیبا و کاربردی به وجود آورده اند.

سخن پایانی

در نهایت میتوان این گونه نتیجه گرفت که قوس قاجاری یکی از عناصر تزئینی و سازه ای در معماری سنتی ایران است که تنوع فرمی بالایی داشته و در انواع فضاهای داخلی کاربرد دارد. قوس قاجاری دارای انواع مختلفی است که همگی آنها تحت تاثیر معماری ایرانی و فرهنگ های غربی قرار گرفته اند و جلوه ای مشخص دارند که هویت این دوره تاریخی را نمایان میکند.