محراب مسجد (یکی از 7 عنصر اصلی معماری مسجد)

5/5 - (24 امتیاز)

محراب مسجد

محراب مسجد برجسته ترین نشانه معماری اسلامی است که قبله را نشان می دهد.  معنی محراب در  مساجد دارای اهمیت نمادین و فیزیکی در معماری اسلامی است. در مسجدها محراب در گوشه قبله مسجد قرار دارد  و طرز قرار گرفتن طرح محراب ، جهت قبله را در داخل مسجد مشخص می کند.

محراب مسجد به عنوان یکی از عناصر اصلی در معماری داخلی مسجد است که به صورت تورفتگی در دیوار سمت قبله دیده میشود براساس نوشته های متون محراب مسجد مهمترین و مقدس ترین مکان مسجد شمرده میشود و دارای حرمت بالایی است بی شک این اهمیت و حرمت دلیل خاصی داشته و شاید به کارکرد آن در ساختمان مساجد باز می گردد.

بهتر است در این جا از محور و جهت دیگری سخن بگوییم میخواهیم بدانیم معنی محراب چیست باید گفت طرح محراب بر اثر حساسیت و توجه بنا به یک نقطه واقعی و روشن پدید می آید. این توجه ، هرچند بیشتر در مساجد اسلامی و سایر اماکن مذهبی مشاهده می شود، در پاره ای اوقات در بناهای دیگر نیز به چشم می خورد. این نقطه واقعی و روشن همان کعبه، قبله گاه مسلمين و خانه خدا در زمین است. جایی که نمازهای یومیه به سویش خوانده می شود و در زندگی و مرگ مسلمانان مورد توجه قرار می گیرد.

و محراب مسجد که عهده دار تعیین جهت قبله در فضای مسجد است. عزیزترین مطهرترین و مقدس ترین جای مسجد محسوب می شود و همیشه بیشترین توجه معماران و دیگر هنرمندان را به خود معطوف داشته است.

تا بدان جا که محل تولد سبک های تزییناتی گشنه است. طرح محراب که نقطه اتصال بنا با کعبه خانه خدا و مرکز عالم  قلمداد می شود در صورت، به شکل دروازه ای است که در رایج ترین حالات یک طاق نماست. محراب ها مخصوصا در مساجد به گونه ای قرار می گیرند که محور قبله از میان آنها می گذرد و بر صفحه محراب عمود می گردد.

هنگامی که بنایی خاصی به سوی کعبه روی می گرداند از آنچه او را احاطه کرده تمایز پیدا می کند و تشخص می یابد و به علاوه بر اثر اتصال به آن قبله گاه معنوی شريف. مطهر و مقدس می گردد.

محراب_مسجد

تاریخچه شکل گیری محراب مسجد

در طول قرن ها ، محراب ها به سختی دستخوش تغییراتی شده اند. محراب های قرن هفتم تا اواسط قرن هشتم هجری قمری که مصادف با دوره ایلخانان بود ، از اعتبار و اعتبار خاصی برخوردار بود و حاوی زیباترین و نفیس ترین لوح ها و کتیبه ها بود.

در مساجد ایلخانان ، محراب مسجد  مهمترین بخش از فضای فضایی محسوب می شود و بستر اصلی برای به نمایش گذاشتن نبوغ هنرمندان بوده است.  طرح محراب با هنر گچبری دوره ایلخانی ، هم از نظر فراوانی الگوها و هم از نظر شکل و آرایه های ظریف ، نفیس ترین ها محسوب می شوند و جلوه های بصری بی نظیری را ایجاد کرده اند که ارزش و اهمیت آنها به دلیل کتیبه های آنها بیشتر مشخص می شود

منشا و معنی محراب مسجد

اینکه محراب چیست، همچنان از موضوعات مورد بحث است. اولگ گرابار بر آن است که محراب را نمی توان با نمادگرایی توجیه کرد.

اگر بخواهیم بدانیم محراب چیست باید به پاسخ او توجه کنیم که  می گوید:

« محراب در آغاز احتمالا به نشانه بزرگداشت یا احترام به جای ایستادن پیامبر در خانه مدینه اش به هنگام امامت نمازگزاران بوده است.»

کمی عجیب به نظر می رسد اگر محراب مسجد یک چنین نقش نمادینی داشته باشد. زیرا یکی از ویژگی های هنر اولیه اسلامی ، پرهیز هم آهنگ آن از بکار گرفتن نمادها است. از این لحاظ هنر اولیه معماری  اسلامی تضاد چشمگیری با هنر مسیحی سده های میانه دارد.

به بیان دقیق تر، پرهیز از نمادپردازی مذهبی می تواند بازتابی از نفي آگاهانه رسم ها و آیین های مسیحی تلقی شود تورفتگی کمانی عمیق در دیوار می توانست جایگاه نوعی بت در نمایشگاهی یونانی – رومی، با جایگاه شخصی امپراطور در کاخی قدیمی باشد. اندازه محراب مسجد کوچکتر از محراب کلیسای مسیحیت بود.

 

معنی_محراب

البته محراب نیاز مطلق هر مسجد به شمار نمی رود . شکی نیست که مساجد اولیه که محراب نداشتند تا حدی ناقص تلقی می شدند . وقتی محراب پایه ریزی گردید ، حکم نماد چندان برجسته ای از عبادت را یافت که در آینده نیز وجود آن تضمین شد . بنابراین مسجد بزودی به محلی برای تزیینات استادکارانه با معرق و مرمر و دیگر مصالح گران قیمت بدل گردید. محراب یعنی تورفتگی در دیوار رو به قبله بیشتر با تزیینات فراوان همراه است . متداول ترین دلیلی که برای وجود محراب اقامه شده این است که جهت برگزاری صفوف نماز را مشخص می کند.

ولی گرابار بر این باور است که به دلیل این توجیه نادرست است:

– یکی اینکه در هیچ یک از مساجد اولیه محرابی وجود نداشت .

– همواره بخش های کالبدی مسجد در راستای قبله ساخته می شد و نیازی به یک نشانه دیگر نبود .

– از بیشتر نقاط مسجد نمی توان محراب مسجد را دید، و ابعاد آن تناسبی با کارکردی که برای آن شمرده شده تناسبی ندارد.

به گفته گرابار برخی نویسندگان توجیه دیگری را ارائه کردند که طرح  محراب ، ویژگی شاهانه ای بود که به ساختمان مساجد وارد شد، تا جایگاه خلیفه یا نماینده او را در مسجد متمایز کند.

ولی این توجیه هم چندان مورد پذیرش او نیست . چرا که محراب به صورت ویژگی خود به خودی کلیه مساجد ، و نه مساجد اصلی و رسمی در آمد. ولی دیدگاهی که خود گرابار درباره پیدایی محراب ارائه می کند، این است که محراب معنایی نمادین دارد و پیدایی آن با هدف یادآوری حضور پیامبر به عنوان اولین امام مسلمین است. چون نخستین محراب در مسجد اموی مدینه های معماری مسجد ساخته شد . در همان جایی که پیامبر در خانه اصلی خود هنگام امامت یا وعظ ، بر حسب عادت در آنجا می ایستادند.

در برخی مساجد محراب مسجد را کمی گود کرده اند ، تا نماز امام جماعت پایین تر از مکان نماز مامومین قرار گیرذ علت این کار این است که که محل ایستادن امام نباید بلندتر از محل ایستادن نماز گزاران باشد بنابراین محراب گودتر و پایین تر از سطح مسجد ساخته میشود و فلسفه این حکم را رعایت فروتنی امام جماعت نسبت به مامومین دانسته اند.

تزئینات محراب مسجد

تزئینات گچبری طرح محراب عمدتا از نقوش عربی ، هندسی و کتیبه ها تشکیل شده است. یکی از ویژگی های بصری  طرح محراب های گچ بری ایلخانی “کتیبه های تزئینی” است که به طور گسترده ای به سبک ها و اشکال مختلف در محراب ها اجرا شده است ، تاکنون کتیبه ها به عناصر اصلی تزئینات محراب مسجد در محراب های ایلخانی ، محراب اولجایتو و جام تبدیل شده اند.

محراب مسجد بسطام نمونه های کاملی هستند که طراحی آنها بر روی سبک کتیبه شکل گرفته است. شاید اهمیت خوشنویسی در قرن هفتم و هشتم هجری ، یا انبوهی از خوشنویسان ماهر – مانند یاقوت مستا سامی – باعث جلوه بیشتر خوشنویسی و گسترش کتیبه های قرآنی در تزئینات بناها شود. از خط کوفی پیشین در تزئینات معماری اسلامی در قرن چهارم استفاده شده است.

کاشی_محراب

سخن آخر

محراب مسجد یا نمازگاه پیشوا، طاق‌ نمایی است که جهت قبله را در مسجد نشان می‌دهد که پیشوای دینی یا پیش‌نماز در اثنای نماز گزاردن در آن می‌ایستد.

در مسجدها محراب در وسط قبله مسجد قرار دارد. به طوری که با ایستادن امام یا پیش نماز رویش به سمت قبله باشد و نماز بگزارد. طرز قرار گرفتن محراب، جهت قبله را در داخل مسجد مشخص می‌کند. در واقع مذبح کلیسای مسیحی شکل کوچک شده محراب است.

وجود محراب در همه مساجد لازم نیست. در مسجدی که بطور صحیح جهت یافته دیوار قبله به عنوان شاخصی هدایتگر، محراب را غیرضروری می‌کند

نقشه‌ های محرابی ریشه در آیین مهر دارد، معنی و ریشه درست قانع‌ کننده‌ ای در زبان عربی ندارد. می‌گویند یعنی محل جنگ (حرب) اما محراب جای جنگ نیست. ریشه این واژه را دکتر محمد مقدم استاد دانشگاه ادبیات روشن کرد.

آب، آو و آوه به معنی ساختمان، خانه و امثال آن است. سردابه یعنی خانه سرد. گرمابه یعنی خانه گرم، محراب یعنی خانه مهر. نخستین محراب‌ها هم متعلق به آیین مهر است. محراب‌ها به شکل گنبد ساخته می‌شدند و در دو طرف آن نمادهای طلوع و غروب وجود داشت.

طرح محراب مسجد در ایران به شکل‌های مختلف بافته شد. اطراف و درون آن را به صدها طریق آراسته‌اند، اما حاشیه‌های آن، اگر هراتی یا دوستکامی باشد، با محراب و آیین مهر ارتباط دارد.

در تعداد زیادی از  طرح محراب مساجد از خط (دعاها، نام‌های خدا و سوره‌های قرآن) استفاده می‌شود. حتی نمونه‌های دوره صفوی در این مورد جذاب نیست. نه خط زیباست نه طرح متناسب، به‌ طوری‌ که اگر بناست بافت آن‌ ها تجدید یا شبیه آن نقشه‌ ها طراحی شود، تجدید نظر اساسی لازم دارد.

 

منابع:

wikipedia:Mihrab
mihrab Islamic architecture

 

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Call Now Buttonمشاوره و خرید