به این مطلب امتیاز دهید

نماد اشکال هندسی در معماری

هندسه از نظر لغوی با معنای اندازه مترادف است و به اغلب به دانشی گفته می‌شود که رابطه ریاضی بین خطوط، نقاط، اشکال و احجام را تعیین می‌کند. در عبارت دیگر هندسه می‌تواند به خوبی نشان‌دهنده تناسبات باشد، این یکی از مهم‌ترین دلایلی است که هندسه یکی از پرکاربردترین دانش‌ها در معماری است.

یکی از مهم‌ترین نکات درمورد نماد اشکال هندسی در معماری (Geometric Shapes Symbols in Architecture) این است که این اشکال تنها جنبه تزئینی ندارند و می‌توانند همواره حامل معانی مختلفی بوده و احساسات متفاوتی را در بنا خلق کنند. اشکال هندسی در معماری‌های مختلف یعنی سنتی و مدرن همواره در اسکلت بنا و معماری داخلی مورد استفاده قرار گرفته است و یکی از مهم‌ترین اصول معماری است.

در ادامه به صورت دقیق‌تر با نماد اشکال هندسی در معماری آشنا خواهیم شد و به بررسی آن در معماری سنتی ایرانی خواهیم پرداخت.

ارتباط هندسه با فرهنگ، مذهب و طبیعت

از نظر فرهنگی اشکال و فرم‌های هندسی همواره توانسته‌اند انتقال‌دهنده یا نمادی از یک فرهنگ خاص باشند و آن را در ذهن افراد ماندگار کنند. برای نمونه می‌توان به نماد دایره‌ای یین و یانگ چین، اهرام مصر و گنبدهای کروی معماری سنتی ایران اشاره کرد. از آنجایی که ایرانیان پیش از ظهور اسلام در این سرزمین نیز یکتاپرست بودند، گنبدها را با استفاده از مفاهیمی مانند وحدت و یگانگی پروردگار می‌ساختند.

همین موضوع باعث شد پس از ظهور اسلام این مفاهیم و این سازه معماری از لحاظ مذهبی نیز حرف برای گفتن داشته باشد و در طراحی مساجد مورد استفاده قرار گیرد. در نهایت اگر بخواهیم به ارتباط طبیعت با نماد اشکال هندسی در معماری بپردازیم باید بگوییم؛ از آنجایی که اشکال هندسی همواره به شکل‌های مختلف در طبیعت وجود دارند، می‌توانند به صورت قابل فهم‌تری مفاهیم را در معماری انتقال دهند، به همین علت است که اغلب طراحان در پروژه‌های خود از معماری با استفاده از هندسه بهره می‌گیرند.

“به نقل از مقاله اشکال هندسی در معماری و مبانی بصری: دایره نه آغاز دارد و نه پایان. حرکتی است بی‌پایان که همواره به نقطه آغازش برمی‌گردد. دایره تصویری است از خورشید و ماه و به این دلیل همواره دارای ارزشی نمادین بوده است.”

نماد اشکال هندسی در معماری سنتی ایرانی و کاربردهای آن

مربع و مستطیل: این اشکال اغلب در طراحی پلان معماری سنتی ایران مورد استفاده قرار می‌گرفتند و نقش سازماندهی فضای داخلی را به ساده‌ترین و هوشمندانه‌ترین شکل ممکن ایفا می‌کردند.
دایره و چندضلعی: دایره و چندضلعی‌هایی با اضلاع بالا اغلب برای طراحی گنبدها مورد استفاده قرار می‌گرفتند و نشان‌دهنده مفهوم کمال و بی‌نهایت بودند.
چندضلعی‌های منتظم: از برخی دیگر از چندضلعی‌ها مانند هشت‌ضلعی و پنج‌ضلعی‌های منتظم نیز برای طراحی قسمت‌های مختلف خانه مانند هشتی و پنج‌دری استفاده می‌شد.
الگوهای تکرارشونده و خاص: این الگوها اغلب در طراحی‌های تزئینی معماری سنتی ایران مانند کاشی‌کاری و گچ‌بری مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

نماد دایره در معماری و هندسه

دایره یکی از مهم‌ترین اشکال هندسی است که در معماری کاربردهای فراوانی دارد. این فرم همواره هم‌ارزش، همگن و یکسان است و دارای فرمی متعالی است. این فرم آغاز و پایانی ندارد و شبیه به حرکتی لایتناهی است که همواره ابتدای آن به انتهای آن بازمی‌گردد. این فرم در طبیعت بسیار قابل مشاهده است و در انواع معماری‌ها با مفاهیم عمیقی عروج، وحدت و یکپارچگی، تعالی و… مورد استفاده قرار می‌گیرد از مهم‌ترین نمونه‌های این نماد هندسی در معماری‌های سنتی می‌توان به ساخت گنبدهای سنتی ایران و سالن‌های آمفی‌تئاتر یونان باستان اشاره کرد.

نماد مربع و مستطیل در معماری هندسه

فرم مربع نیز مانند دایره ارزش‌های یکسانی دارد و چهار جهت آن نمادی از چهار جهت آسمان است. این فرم می‌تواند نشان‌دهنده ماده، وزن، سکون و حدود مشخص باشد. برخلاف مربع که هر چهار ضلع آن با هم برابرند، در مستطیل ضلع‌ها دو به دو با هم برابر بوده و یک ضلع کوچک‌تر باید به تناسب یک سوم از ضلع بزرگ‌تر کشیده شود.

اگر این تناسب رعایت نشود ذهن ما دیگر این شکل را مستطیل نمی‌بیند. این فرم کشیدگی و تأکید را بر یک سمت بیشتر می‌کند و برای انتقال حس کشیدگی مناسب است به همین دلیل بیشتر در طراحی پلان باغ‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در میان انواع نماد اشکال هندسی در معماری، مربع و مستطیل می‌توانند به خوبی نشان‌دهنده عناصر چهارگانه حیات ازجمله، آب، خاک، باد و آتش باشد.

نماد چندضلعی‌ها در معماری و هندسه

یکی از مهم‌ترین نماد اشکال هندسی در معماری که همواره در طراحی‌های داخلی و اسکلتی مورد استفاده قرار گرفته است، چندضلعی‌هایی با تعداد اضلاع متنوع هستند. این چندضلعی‌ها دارای مقاومت و پایداری بسیار بالایی هستند و می‌توانند به خوبی در طراحی سازه مورد استفاده قرار گیرند. از پرکاربردترین این چندضلعی‌ها می‌توان به شش‌ضلعی و هشت‌ضلعی اشاره کرد که همواره نمادی از نظم و تکرار و ارتباط با طبیعت هستند.

این فرم‌ها اغلب در کف‌سازی، کاشی‌کاری و نما کاربرد دارند و برای نخستین بار با الهام از ساختار کندوی زنبور عسل در معماری مورد استفاده قرار گرفتند.

احجام هندسی در معماری

در قسمت قبل به نماد اشکال هندسی در معماری به صورت کامل پرداختیم، در این قسمت نیز قصد داریم به بررسی احجام هندسی که با استفاده از این شکل‌ها به وجود می‌آیند و در معماری کاربرد دارند اشاره کنیم:

کره: فرم کره همواره در معماری نمادی از نهایت تقارن و کامل‌ترین نوع نظم در هندسه است. این فرم ساده با خطوط بیرونی نرم و دلپذیر، بهترین فرم برای بازی با نور و سایه در معماری داخلی و نما است و می‌تواند نمادی از شکوه، جلال و حس آرامش درونی باشد.
هرم: هرم به عنوان یک شکل حجیم، از نظر ادراک بصری یکی از احجام اصیل و مهم است است و از نظر ادراک احساسی دارای دوگانگی‌ای مبهم است. این حجم طوری ساخته می‌شود که قاعده به شکل مربع است، وجوه آن به شکل مثلث هستند و در یک نقطه مرکزی مرتفع به یکدیگر می‌رسند.
مکعب: مکعب یکی از پرکاربردترین احجام در معماری است به همین علت در بررسی نماد اشکال هندسی در معماری باید به آن نیز اشاره کنیم. این فرم بسیار خالص و تداعی‌کننده سکون و آرامش است و برای فضاهایی که در آن‌ها نیاز به حس پویایی و هیجان داریم مناسب نیست. از دیگر نمادهای مکعب می‌توان به درون‌گرایی و در باورهای مذهبی به سمبل زمین و خانه خدا اشاره کرد.

سخن پایانی

در نهایت می‌توان گفت بخش زیادی از دانش نماد گرایی در معماری را میتوان با یادگیری ویژگی ها و مفاهیم اشکال هندسی در معماری آموخت و با استفاده از آنها در فضای داخلی به مخاطب منتقل کرد. همچنین دریافتیم که اشکال هندسی علاوه بر نماهایی با معانی ارزشمند، دارای مقاومت و دوام بالایی نیز هستند و می‌توانند کاربردهای سازه‌ای فراوانی نیز داشته باشند.

جعفر کریمی پناه

به عنوان یک معمار با تجربه، وظیفه خودم میدونم که تجربیاتم رو در اختیار عزیزانی که به این حوزه علاقه دارند قرار بدم و در این مسیر راهنماییشون کنم.

جعفر کریمی پناه

دسته‌بندی نشده

نماد اشکال هندسی در معماری | Geometric Shapes Symbols in Architecture